Sa buhay at pakikibaka ng mga sakada sa Negros Occidental uminog ang pelikulang Sakada ni Behn Cervantes. (Galing sa Bulatlat.com ang larawan sa itaas. Galing naman sa pelikulang Insiang ang mga larawan nina Hilda Koronel at Bembol Roco sa ibaba.)

Panayam sa Sarili hinggil sa ‘Sakada’ ni Behn Cervantes

Marami nang nagkomento nang paborable sa pelikulang Sakada ni Behn Cervantes, kilalang progresibong manggagawang pangkultura sa bansa. Pero alam nating hindi na ito umiikot sa mga sinehan. Hindi ko lang din alam kung may bersiyong CD o DVD na nito. Paano mo ito napanood? Ano ang alam mo sa background ng pelikulang ito?

Napanood ko ito nitong Setyembre 21, ika-35 anibersaryo ng pagdeklara ni dating Pang. Ferdinand Marcos ng batas militar, sa sinehan ng mall sa likod ng Edsa Shrine. May kamag-anak akong dinalaw sa kalapit na lugar, kaya naisip ko na ring magpagabi para mapanood ito. Parang wala pa rin akong nakitang indikasyong may bersiyong CD o DVD na ito. Kung anuman, nakakatuwang ipinalabas ito – at sa okasyong iyon. Tulad ng alam ng marami, ipinagbawal ito ni Marcos. Natutuwa marahil ang mga nasa likod ng pelikula, gayundin ang mga may simpatya rito, na nahigitan ng buhay nito ang batas militar at maging ang yumaong diktador. Higit pa rito, gayunman, mainam ituring ang pelikula na bahagi ng tuluy-tuloy na paglaban ng sambayanan – ng masang anakpawis at kilusang makabayan, kung totoo mang nanahimik maging ang panggitnang uri – sa diktadura. Sa isang pagtingin, parte ito ng dahilan kung bakit natapos, o tinapos, ang batas militar. Hindi lamang nito nahigitan ng buhay ang diktadura, nag-ambag ito para makamit ng bayan ang isang panahong lilingon sa batas militar bilang isang bangungot – sa perspektiba, gayunman, ng rehimeng Arroyo na isa ring bangungot ng bansa.

Ang dinig ko, kontrobersiyal ang pelikulang ito. Isipin mo nga naman: ginawa ito noong 1975 sa Bacolod, Negros Occidental. Saglit itong ipinalabas sa ilang sinehan noong 1976, bago ipinagbawal ni Marcos. Isipin mo: 1975! Kakadeklara lang ni Marcos ng batas militar noong 1972. Mga sakada ang paksa nito, na hindi pa yata gaanong kilala ng marami noon. At hanggang ngayon, patunay ang mga sakada ng kalupitan ng sistema at iilang tao sa napakaraming tao. Hindi mo malaman kung baliw o matapang si Cervantes – binaliw ng tapang o pinatapang ng kabaliwan. Batay sa narinig ko, marami ngang paborableng komento ang inani ng Sakada. Pero ang nakakalungkot, sa ilang librong nabasa ko, nababanggit lang ito at nabibigyan ng maikling pakilala. Parang wala gaanong seryosong komentaryo katulad, halimbawa, sa Himala o ibang pelikulang makabayan. Kahit sa internet, sa Google, ganoon – na mahalaga sana kung itatawid ang alaala ng pelikula sa mga kabataan. Wala ring mga still shot o promotional material nito sa internet. Mauugat siguro ito sa pagiging kritikal sa sistema at lipunan ng laman nito – kaya may dapat talagang magkusang magpalaganap ng kaalaman hinggil dito.

Bago ang mga komento mo, puwede ka bang magbigay ng maikling synopsis – synopsis na nga, maikli pa – ng pelikula? Ano ba ang kuwento nito?

Nagsimula ang pelikula sa pagpatay sa lider ng mga manggagawang bukid at sakada, na ginampanan ni Artemio Marquez, ng goon ni Pancho Magallona, may-ari ng asyenda. Namuno si Marquez sa sama-samang pagkilos ng mga nagtatrabaho sa asyenda. Sinubaybayan ng pelikula ang magkadugtong na buhay at pakikibaka ng pamilya ni Marquez at ni Magallona. Opisyal na asawa ng babaerong si Magallona si Gloria Romero, na abala sa pagpapaganda sa mga aktibidad ng pamilya. May dalawa silang anak: sang-ayon ang isa at tutol ang isa sa palakad ng pamilya sa asyenda. Naging aktibista ang tutol at inaswang ng sang-ayon ang babaeng anak ni Marquez. Asawa naman ni Marquez si Rosa Rosal, na nangasiwa sa pamilyang naiwan ng nauna. Tatlo ang anak nila, sina Robert Arevalo, Bembol Roco at Hilda Koronel. Matapos mabigo sa pagsisikap na paunlarin ang kabuhayan ng pamilya, ibinuhos ni Arevalo ang lakas sa pagtatayo ng unyon sa asyenda. Asawa niya ang emosyonal na si Alicia Alonso. Nag-aral sa Maynila at naging aktibista si Roco, kasama ng isang anak ni Magallona. Matapos aswangin ng isang anak ni Magallona, naging prostitute sa Maynila si Koronel. Natipon ang lahat sa dulo, noong nagputok muli ng welga sa asyenda.

Mahigit tatlong dekada na mula noong ginawa ang pelikula. Natural na may distansiya sa pagitan nito at natin ngayon. Paano natin dapat panoorin ang pelikulang ito?

Nang tapat sa progresibong pulitika – o sa masang anakpawis na pinaglilingkuran nito – una sa lahat. Sa ganito natin mailulugar ang kakaibang papel ng Sakada sa kasaysayan ng pakikibakang kontra-diktadura. Idadagdag ko lang na 1976 din naiputok nina Edgar Jopson ang unang welga ng mga manggagawa sa Kamaynilaan noong batas militar – patunay ng tapang ng pelikula. Dito rin natin sisikaping gagapin ang kontemporaryong pagtunghay rito ng dalawang klase ng manonood: iyung karaniwang mga manonood, na sa tingin ko ay pangunahin, at mga nakapag-aral o eksperto sa larangan ng pelikula. Sa dalawa, mas mahalaga sa akin ang karaniwang mga manonood dahil sentral na panata ng progresibong pulitika ang pagsusulong ng sama-samang pagkilos ng masang anakpawis. Para maging mabisa, kung gayon, ang progresibong sining, kailangan nitong makaugnay sa masang anakpawis nang nag-aambag sa progresibong pulitika. “Kilalanin ang mga tao at kilalanin sila nang mahusay,” panawagan ni Mao Zedong sa mga artista. Mahalaga rin ang pagtingin ng mga nakapag-aral o eksperto sa pelikula dahil makakapagturo sila sa praktika ng paggawa ng progresibong pelikula at pagtunghay rito.

Sinabi rin ni Mao na gaano man katalas ang linyang pampulitika ng isang likhang-sining, hindi ito magiging epektibo kung kapos sa isang antas ng kasiningan. Puwede ba tayong pumasok sa usaping ito? Ano ang masasabi mo sa pagiging likhang-sining ng Sakada? May kakayahan ka bang sumuri sa pagiging likhang-sining nito? Sa porma nito?

Sang-ayon ako sa sipi mo kay Mao. Duda ako kung may kakayahan akong magsuri sa pagiging likhang-sining ng Sakada, pero susubukan ko. Tingin ko, hindi mababawasan ang kadakilaan ng pelikula at mga gumawa nito kung sasabihin kong sa pangkalahatan, marahil, sumasapat ito sa pamantayan ng kasiningan ng isang panahon, ng panahong iyon. May pag-iingat ng “marahil” dahil pagtaya pa rin ito sa pamantayan ng kasiningan ng panahong iyon. Walang dudang umiiral at malaganap pa rin ngayon ang piyudal na pagsasamantala at pagkabusabos na ininugan ng pelikula – at magpapalalim ako rito mamaya. Pero duda ako, halimbawa, sa hypothetical na proyektong palaganapin ito bilang CD sa mga komunidad ng maralitang tagalungsod, mga pabrika, o maging sa mga sakahan. Hindi ako sigurado kung magkakaroon ito ng “dating” o “kagat” na katulad ng ibang pelikula o bidyo-dokumentaryo ngayon. Ang dahilan, sa tingin ko, ay ang klase ng kasiningan na nagamit nito. Huwag ipagkamaling pagmaliit ito sa pelikula, kumpara halimbawa sa “unibersal” na mga likhang-sining – wala namang ganoon. Pagtaya ko lang ito sa kontemporaryong pagtunghay ng sinasabi kong karaniwang mga manonood.

Ano ang ibig mong sabihin? Puwede ka bang magpartikularisa sa mga aspekto ng pelikula?

Ikukumpara ko ang pelikula sa pagtaya ko sa namamayaning mga kulturang biswal – hindi lamang pampelikula – ngayon sa panahon ng MTV, YouTube, DVD, at todong Hollywood. Una, bihira na ngayon ang porma at dalas ng pagpapakita ng sidhi ng damdamin na nakita sa pelikula. Hindi ko alam kung sa porma ng pag-arte ito, pagdirehe o kung ano. Pero para sa mga kabataan ngayon, halimbawa, kinutya na ang ganoong klase ng pag-arte ng seksiyong “Bahaw” ng comedy show na Tropang Trumpo. Ikalawa, bihira na rin ang porma at dalas ng ganoong klase ng dumadagundong, tila historikal, na tugtog. Lumang mga pelikula, lalo na ng mga Tsino, ang naaalala. “Musical score” ba ang tawag dito? Ikatlo, may mga eksenang parang teatro na kinuhanan ng kamera – mga artista ang gumagalaw sa harap ng nakatutok na kamera. Ikaapat, bukod sa ganoong lalim ng wika – na maipagpapalagay na – bihira na ang ganoong klase ng mga palitan ng salita, na parang nagpipilosopohan sa klase. Ikalima, bagamat maliit na punto lamang, nakakaapekto sa inisyal na panonood ang pag-apuhap sa maiuugnay na artista ngayon sa mga artista sa pelikula: Anak ni Rosal si Toni Rose Gayda, ni Magallona si Francis M., ang rapper, at ni Marquez ang mga komedyanteng sina Joey at Melanie.

Ibig mong sabihin, wala nang kuwenta ang pelikula? Wala ba itong kabuluhan ngayon?

Hindi sa walang kuwenta. Ang ibig ko lang sabihin, baka hindi na maging kasing-epektibo ang pelikula – kumpara noong unang inilabas ito, at kumpara sa ibang pelikula – kung papanoorin ng kontemporaryong mga manonood. At narito, sa tingin ko, ang isang kabuluhan ng Sakada kung porma nito ang pag-uusapan. Dito ko rin tinatawag ang pansin ng mga nakapag-aral at eksperto sa larangan ng pelikula. Produktibo, sa tingin ko, na itanong: Bakit hindi na magiging kasing-epektibo ang Sakada kung ipapalabas ngayon? Ano ang sinasabi nito tungkol sa namamayaning mga kulturang biswal sa bansa? Tungkol sa mga manonood? Anu-ano ang mga pagbabago mula noong 1976 sa mga larangang ito? Mahalagang maging malay sa nararamdaman nating pagiging “luma” ng pelikula para makapag-ambag ito sa paggawa ng progresibong mga pelikula at sining ngayon. Halimbawa, kumpara sa “bagal” ng Sakada, ano ang sinasabi patungkol sa mga kulturang biswal o pang-araw-araw na buhay ng mga tao ng madalas-sabihing “bilis” ng mga imahen at ikli ng atensiyon ngayon? Kumpara sa grandiyosong musical score nito, ano ang sinasabi ng pagiging uso ng mga kanta ngayong parang bugtungan ng mga batang naglalaro ang tunog? “My umbrella, ella, ella, eh, eh.”

 

Okey. Ano ang pagtingin mo sa nilalaman ng pelikula, partikular sa naratibo nito? Puwede kang magsimula sa tinitingnan mong mga kahinaan?

Sa isang eksena, iniiyakan ni Alonso ang asawa niyang si Arevalo sa mesa ng bahay, dumadaing na puro unyon na lang ang inaasikaso ng huli. Nagalit lamang si Arevalo, sininghalan ang asawa at pagkatapos ay pasagasang lumabas ng bahay. Naiwang umiiyak si Alonso. Pagkatapos, walang kaabug-abog, kasama na si Alonso sa pag-aalsang pinamunuan ng asawa niyang mainitin ang ulo. Paanong nangyari ito? Ganoon ba ang mainam na paraan ng pagkabig ng isang lider-unyonista sa pamilya? O napuwersa lamang si Alonso? Sa isa pang eksena, matatag si Magallona sa pagtutol sa paggigiit ni Arevalo at ng mga kasamahan nito ng mga kahilingan at panawagan ng unyon. Pero sa harap ng mga stockholder ng asyenda, lalabas na nahila si Magallona nina Arevalo pabor sa daing ng mga manggagawang bukid at sakada. Na para bang petiburgis ang panginoong maylupa – pabagu-bago ng isip at pabaling-baling pabor sa interes ng mga nagsasamantala at ng mga pinagsasamantalahan. Bagamat inilantad nito ang demokrasya sa hanay ng mga panginoong maylupa na diktadura laban sa masang anakpawis, nabago rito ang konsistent na pagbuo sa tauhan ni Magallona.

Sa isang banda, kahanga-hangang tinugaygayan ng pelikula sa iba’t ibang tensiyon at kontradiksiyon sa pagitan ng mga uri, ng babae at lalake, ng mga henerasyon… Pero maraming binuksang usapin ang pelikula na hindi nito naibuhol sa pag-usad at pagtatapos ng naratibo. Ano ang nangyari sa anak ni Magallona matapos mabigo itong akiting makipagbalikan si Koronel? Ano ang nangyari kay Padre na nasobrahan sa radikalismo ni Roco? Bakit tumigil sa prostitusyon si Koronel at umuwi tiyempo sa pag-aaklas? Ano ang nangyari sa pambababae ni Magallona – na inilatag sa kuwento? Mas malaking palaisipan, gayunman, kung bakit lumabas na ang pagsupil sa pag-aaklas ay barumbado at adelentadong aksiyon ng armadong mga tauhan lamang ng mga asendero na nawala sa kontrol ng huli. Pansawata pa nga ang mga pulis na puwersa ng estado sa gayong pagwawala ng mga tauhan. Hindi ba’t kakampi ng mga pulis ang pribadong goons ng mga asendero? Mahalagang pansining sa kabila nito, sinupil pa rin ni Marcos ang pagpapalabas ng pelikula – mas dahil marahil sa pagpaksa sa pag-aalsa, higit sa anumang dahilan. Iyon pa lang marahil, hindi na matagalan ng diktador.

Maaaring bahagi ng mulat na pagsisikap na “lumaro” sa sensura ang posisyon ni Magallona sa harap ng mga stockholder ng asyenda, laluna ang pagpapakita sa mga tauhan ng estado bilang tagapayapa sa brutal na pandarahas ng mga matong upahan ng mga asendero. Kapansin-pansin din ang ganitong pagsisikap sa wika ng mga aktibistang ipinakita – abstrakto at masyadong pilosopikal. Noong sinabihan, halimbawa, ni Gloria Romero ang anak niyang naging aktibista na may pananagutan ito sa pamilya, sinagot siya nito ng pagsasabing may pananagutan din siya sa “katotohanan.” Hindi mo tuloy mawari kung rebolusyunaryong Kabataang Makabayan ang sinalihan ng pobreng binata o Black and White Movement lamang. At si Padre! Hindi siya marunong sumagot nang matino! Sinusunggaban niya ang bawat pagkakataon, ang bawat usapan para magsalsal sa harap ng kamera – intelektuwal na pagsasalsal. Dahil Heswita siya, sabi sa pelikula ni Romero; dahil nasobrahan ng gumawa ng script, sa tingin ko, ang pagkakahon sa kanya. Hindi natin masisi ang pelikula – dahil nga 1975 ito ginawa. Kung anuman, tagumpay na sana kahit naipalabas sa mga sinehan ang pinal na bersiyon nito.

Ano naman ang mga kalakasan ng pelikula?

Walang dudang rurok ng pelikula ang pulong ng mga manggagawang bukid at sakada sa bisperas ng pag-aalsa – kakumpitensiya sa halaga ng pagmasaker sa kanila sa dulo ng pelikula. Nagsasalita si Arevalo, hihihimok ang mga dumalo na mag-alsa. Sa tanaw o paningin ni Rosal, sumapaw ang napatay niyang asawa kay Arevalo. Iisa ang pagsusuri ng lider ng nauna at ng kasalukuyang pag-aalsa. Parang solidong alingawngaw si Arevalo ng mga sinabi ni Marquez, na luma pero nananatiling totoo. Mula sa pagpapakita ng pelikula sa pagbubuo at paghahapag ng mga panawagang pang-ekonomiya ng mga manggagawang bukid at sakada, iba ang naging diin ng talumpati ni Arevalo/Marquez. Sinabi niyang kaya libre ang gamot sa klinika ng asyenda ay para patuloy silang makapagtrabaho. Na kaya may sinehan na nagpapalabas ng mga pelikulang walang kuwenta ang nilalaman ay para aliwin sila nang panandalian at patuloy silang makapagtrabaho. Mula sa pagkamalay ng mga manggagawang bukid at sakada sa pagsasamantala nila, inilantad ni Arevalo/Marquez ang “aliwan” at mga “alwan”, mga “biyaya,” ng pagtatrabahong alipin bilang bahagi ng pagsasamantala.

Noong dumako na ang pulong-paghahanda sa isyu ng pagpapalahok sa kababaihan at mga bata, at sinabi ng isang ayaw niyang mapasali ang asawa at mga anak niya, tumayo si Rosal at nagtalumpati. Puno ng damdamin ang sinabi niya, at kung hinggil sa pagsasamantala sa produksiyon at pagtatakip dito ang mga sinabi ni Arevalo/Marquez, nagsalita si Rosal bilang inang sumubaybay sa pamilya, sa mga paghihirap at pasakit na dinanas ng kanyang asawa at mga anak. Bago pa man ang pulong, lumuluhang kinuha niya ang itak, lumakad patungo sa tubuhan kung saan walang makakakita, at ibinuhos ang sama ng loob sa pagtaga sa mga tubo at lalong pag-iyak. Ipinakita ang mga eksena ng sakit na kanyang dinarama: pagpatay sa kanyang asawa, paggantso at paninikil kay Arevalo, pananakit sa welga kay Roco, pagpuputa kay Koronel. Pagkatapos magsalita, mapanghamong tinanong niya ang mga kapwa-babae kung katulad niyang mabigat ang kanilang nararamdaman. Sumang-ayon ang mga ito at palabang nagsabing lalahok sa pag-aalsa. Signipikante ito: nilaman ng pelikula ang nauna nang historikal na paggigiit ng kababaihan na lumahok sa mga pag-aaklas at sa pagrerebolusyon pa nga.

Sa puntong ito makikita ang mainam sa mga sinabi nina Arevalo/Marquez at Rosal bilang mga tauhan – bilang lider-unyonista at bilang asawa’t ina – at sa Sakada bilang pelikula o likhang-sining. Mapagbuong kamalayan o totalizing consciousness ang ipinakita rito kapwa nina Arevalo/Marquez at Rosal, gayundin ng pelikula. Hinggil sa produksiyon at lipunan ang sinabi ni Arevalo/Marquez, kung paanong ang ibang aspekto ng lipunan na tinitingnang hindi bahagi ng pang-aalipin, o na masarap na kapalit ng pagpapahirap, ay mahalagang bahagi ng pagsasamantala – na pinapakinabangan ng iilan. Hinggil sa pamilya at mga mahal sa buhay ang sinabi ni Rosal, kung paanong ang mga paghihirap ng kalooban na dinaranas nila ay nag-uugat sa kahirapan ng buhay, kung paanong ang kahirapan ay may epektong tumatarak sa laman at tumatagos sa puso. Kaiba ang ahitasyong ibinigay ni Rosal, ngunit kasing-halaga. Paglalantad o demistipikasyon (demystification) ang pamamaraan ni Arevalo/Marquez, na humalaw sa praktikal na kaalaman at nagdulot ng pagbaligtad ng unawa. Pagsasama-sama ng mga imahen (montage) ang pamamaraan ni Rosal, na nagdulot ng pagkakabuo ng loob.

Hindi ba palasuko ang katapusan ng pelikula? Matapos ang madugong pag-aalsa, pumila na lang si Roco sa hanay ng bagong mga sakadang papasok sa asyenda?

Hindi naman. Tala ng tatlong yugto ng isang nagpapatuloy na pag-aalsa ang ipinakita ng pelikula. Rurok-katapusan ng una ang pagpatay kay Marquez. Paghahanda para sa ikalawang rurok-katapusan ang kalakhan ng pelikula. Nagtapos ito sa simula ng panibagong yugto, kung saan pumila si Roco sa paglakad ng bagong mga sakada. Agad masasabing palasuko ang katapusan ng pelikula kung hindi ito titingnan sa konteksto ng buong naratibo. Hindi agad maunawaan ng manonood kung paano pinatay si Marquez dahil walang kaparis ang eksena sa anumang protestang nakatatak sa utak ng marami: Nasa gitna sila ng natabas na damuhan, nagbubugbugan. Naipakita kung gayon kung paanong umunlad ang ikalawang yugto mula sa nauna: nagtayo ng unyon, nagbuo ng mga panawagan, nagpaunlad ng mga taktika, at lumahok ang kababaihan. Hindi dapat maliiting si Roco ang pumila sa paglakad ng bagong mga sakadang papasok sa trabaho sa katapusan ng pelikula at simula ng ikatlo o bagong yugto. Alalahaning naging estudyanteng aktibista siya, beterano ng welga sa Maynila, at ng ikalawang yugto ng pag-aalsa sa asyenda. Tiyak iyon: mas mataas na ang antas ng susunod na pakikibaka!

Mahalagang pansining ipinakita ng pelikula maging ang pag-unlad ng mga taktika ng naghaharing mga uri sa pagsamantala at pagbuwag sa paglaban ng mga sakada at manggagawang bukid: pagpapapasok ng mga tauhan sa hanay ng mga nag-aalsa, paggahasa sa asawa ng mga unyonista, ibayong pandarahas at terorismo, simpleng pagpapalit ng bago sa lumang mga sakada. Kung anuman, nakakaakit sipiin ang sinabi ni Salud Algabre, isang lider ng pag-aalsang Sakdal noong dekada ’30: “Walang pag-aalsang nabibigo. Lahat ay hakbang patungo sa tamang direksiyon.” Hindi lamang ito ang ipinakita ng pelikula, gayunman. Ipinakita ng Sakada kung paanong ang bawat pag-aalsa ay “hakbang patungo sa tamang direksiyon” – dahil natututo ang mga pinagsasamantalahan, at sa bawat taktikal na pagkatalo ay lalong namumulat, lalong tumatapang ang diwa at kamalayan para ipagtagumpay ang estratehikong digma.

03 Oktubre 2007