Kahit hindi ko alam kung saan kayo makakabili, sasabihin ko pa rin: Basahin ninyo ang librong ito! Walang sayang na pahina! Napakaganda ng Nickel and Dimed: On (not) getting by in America ni Barbara Ehrenreich. Sana’y may magmodang Ehrenreich sa Pilipinas para alamin at iulat ang kalagayan ng mga manggagawa sa mga engklabo ng paggawa sa bansa.

Patayin sa Barya si Barbara

rebyu ng Barbara Ehrenreich, Nickel and Dimed: On (not) getting by in America. New York: Owl Books, 2002 [Unang nalathala noong 2001].

Sa mga sulatin ngayon hinggil sa pampinansyang krisis, mababasa natin na relatibong hupa ang mga taong 1998-2000 sa ekonomiya ng US – kahit rumaragasa pa rin ang Asian Financial Crisis na pumutok noong 1997. Patuloy pang lumalaki ang bula (bubble) ng industriyang DotCom sa panahong ito. Kaya naman sagana pa ang buladas ng gobyernong Kano tungkol sa walang-hanggang pag-unlad na itinutulak diumano ng “Bagong Ekonomiya” kaugnay ng Internet at mga kompyuter.

Kaalinsabay, todo ang yabang ng gobyernong Clinton sa pag-atake at pagbuwag sa tinatawag na “welfare,” o mga programa ng gobyerno para sa kapakanan ng mga mamamayan ng US. Kung magtatrabaho lang daw ang mga babaeng nabubuhay sa welfare – at pinasikat sa panahong ito ang tinawag nilang “welfare queen,” maralitang inang solong bumubuhay sa anak sa tulong ng welfare – makakaraos sila nang maayos.

Ito ang ginustong siyasatin ni Barbara Ehrenreich, Amerikanong manunulat na sosyalista at feminista. Kaya bang pagkasyahin ng mga tinatawag na “manggagawang walang kakayahan (unskilled workers)” o maralitang manggagawa ang kita nila sa pangangailangan ng pamilya? Kaya naman noong 1998-2000, itinago ni Ehrenreich ang pagkatao niya bilang kilala at kumikitang manunulat, at pumasok sa iba’t ibang trabahong pangmaralita, kadalasang “pambabae,” sa tatlong estado ng US. Sa libro niyang Nickel and Dimed: On (not) getting by in America, inilathala niya ang resulta ng pagsisiyasat – at masasabi bang “pakikiranas”? – niya.

Napakaganda ng librong ito! Sa dinami-dami ng mahuhusay na libro at sulatin ni Ehrenreich, dito talaga siya nakilala. Sa US, itinuturing na itong “modernong klasiko” – paano ba isasalin ang “modern classic”? – at ginawa na itong rekisitong babasahin sa ilang klase. Napakasimple ng pagkakasulat, napakabilis ng pagkakakwento, pero napaka-malaman. Parang nag-BMI, o basic masses integration, ang isang taong may palatawang topak ni Jessica Zafra at progresibong talas ni Carol Pagaduan-Araullo.

Isiningit ko lang sa libreng oras ko ang pagbabasa, pero naengganyo ako. Minsan, humahagikgik ako mag-isa – para umiyak ilang minuto pagkatapos. Mabuti’t hindi ko ginawa rito ang kagawian kong sulatan ang mga libro ko – salungguhitan ang mayor na mga pahayag at magkomento sa mga gilid – kundi’y pangit at butas na ang kopya ko. Ilang kaibigan ko na ang pinwersa kong magbasa ng nakakatawa’t nakakagising-ng-damdaming mga bahagi, pero sana’y mabasa ng lahat – ng lahat! – ang librong ito.

“McCrazy!” sabi ni Prop. Bomen Guillermo sa e-mail

Para sa entring tulad nito, napakahirap magpatampok ng iilang bahagi lang ng isang librong gusto mong ipabasa nang buo sa lahat. Nag-isip ako ng pormat na makakapagpadali at heto ang naisip ko, na hindi naman orihinal: Anu-ano ang mahihita ng isang tao kung babasahin niya ang Nickel and Dimed? Narito ang pitong (7) sagot at ilang halimbawang naaalala ko:

Una, paglalantad sa mga kompanyang pinasukan ni Ehrenreich. Bilang serbidora sa Florida, kinumpirma ni Ehrenreich ang matagal nang naririnig tungkol sa pagiging crew ng mga fastfood: bawal magpahinga kahit walang kustomer. Bilang tagalinis ng bahay sa Maine, ipinakita niyang ikinakalat lang ng mga ahensya ng paglilinis ang dumi at bakterya, hindi talaga nililinis. Bilang tindera sa Wal-Mart, ipinakita niya sa kongkreto na nakakabobo ang trabaho sa sikat na kompanyang Amerikano. Barya-baryang sahod, walang bayad na overtime, trabahong parang buong araw na pagdi-gym, at iba pa – itinala niyang lahat. Kongklusyon niya: Napakahirap mabuhay ng isang maralitang manggagawang Amerikano sa karaniwang sahod.

Ikalawa, sipat sa buhay ng maralitang manggagawa sa US. Ipinakita ni Ehrenreich na higit pa sa gastos sa pagkain, bayad sa renta ng bahay ang lumalaking sakit sa ulo at bulsa ng mga manggagawang Kano – na hindi pa noon kinikilala ng panukat ng kahirapan. Pipili ang manggagawa: mahal na renta sa bahay o mahal na gastos sa transportasyon – dahil mahal ang renta sa mga bahay na malapit sa mga negosyong nagseserbisyo sa mayayaman. Noon pa man, nanirahan na si Ehrenreich sa trailer truck habang naghahanap ng trabaho – patotoo sa sinabi ni Prop. Edberto M. Villegas tungkol sa “trailer America.” Merkado, ayon kay Ehrenreich, ang ugat: Nagkukumpetisyon ang mahihirap at mayayaman sa mga bahay na nagpataas sa presyo nito.

“Kung hindi…” Panawagan sa isang rali sa Wall Street

Ikatlo, grabeng katatawanan. Sira-ulo si Ehrenreich, kumpirmado. Parang wala siyang kahirap-hirap magsingit ng biro o pakwela sa isang librong seryoso ang paksa. Matapos talakayin halimbawa ang tatlong klase ng tae sa kubeta na kailangang alisin ng naglilinis, sabi niya “Hindi ko alam kung ano’ng nangyayari sa nakakataas na uri sa Amerika, pero parang nalalagas ang mga bulbol nila sa isang bilis na nakakaalarma.” Nakakita raw siya ng mga bulbol kahit sa lababo! Tantya niya, batay sa karanasan niya ng paglilinis sa mga bahay nila, panot na sa baba ang mga elite ng US. Hindi ganito ka-jologs ang ibang patawa, pero mapapangiti kayo sa minimum.

Ikaapat, mga kwento ng pagkakaisa at militansya ng mga manggagawa. Sa karanasan ni Ehrenreich, nagiging pahirap sa mga kapwa-manggagawa ang pagiging grabeng bibo ng isa o ilan, kaya kailangang gumawa nang may parehong ritmo. Porma ng pagtuturo, higit sa lahat, ang pagtatamad-tamaran ng mga dapat sanang nagturo o nag-tutor sa kanya sa trabaho, dahil kapag nagpakitang-gilas ka, lalo ka lang pipigain ng pagsasamantala. Kahit ang sama-samang paninigarilyo ng mga manggagawa, nabigyang-dangal: Porma raw ito ng pagkakaisa at posibleng lagusan ng rebeldeng kaisipan. Pinakamadrama na yatang bahagi ng libro ang pagpigil ni Ehrenreich sa isang kapwa-tagalinis na magtrabaho, pero hindi siya nagtagumpay…

Ikalima, mga manipestasyon ng kakatwang personalidad ni Ehrenreich. Hindi niya ikinakahiya na tumitira siya ng marijuana. Naaalala ko, may isinulat na nga siya na nagtatanggol dito, kesyo hindi masama sa kalusugan at iba pa. Mas gugustuhin daw niyang mahilig sa “bud” ang anak niya kaysa sa “Bud” o Budweiser. Ramdam na ramdam mo ang banas niya sa mga eksameng pangkalusugan para sa mga aplikante: Ang LSD daw, na mas mapaminsala sa katawan, ilang araw lang tumatagal sa dugo; ang marijuana, na wala daw masamang epekto, ilang linggo. “Hippie” yata ang porma ng rebelyon niya dati, na hindi sinasang-ayunan ng mga rebolusyunaryo sa Pinas.

Ikaanim, mga pangangaral hinggil sa kung anu-ano. Minsan, naburyong si Ehrenreich at dumalo sa isang prayer rally. “Maganda sana kung may babasa sa mga tagapakinig na itong may malulungkot na mata ng Pangangaral sa Bundok, nang may nag-aalab na komentaryo sa di-pantay na kita at pangangailangang itaas ang minimum na sahod. Pero lumilitaw lang si Hesus dito bilang bangkay; di kailanman binanggit ang taong buhay, ang manginginom na lagalag at matalinong sosyalista, o ang kahit anong sinabi niya. Naghahari si Kristong nakapako (Christ crucified rules).” Lagi daw pinapatampok ng Kristiyanismo ang pagkapako ni Kristo, nang minamaliit ang pangangaral Niya.

Ikapito, pangkalahatang pagsusuri sa karanasan ng mga manggagawang Kano. Mahusay si Ehrenreich dito. Bakit daw laging may libreng kung anu-ano ang mga kompanya para sa manggagawa? Dahil mas madaling tanggalin ang mga benepisyong ito sa panahon ng kagipitan kung ikukumpara sa permanenteng pagtaas ng sahod. Ginagawa raw ng mga manggagawa ang trabaho nila nang mahusay, kadalasang panggulo o panira lang ang mga manedyer. Wala raw talagang “unskilled work” dahil kailangan din ng husay at talino kahit sa mga trabahong pinasok niya.

Napakaganda ng katapusan; kongklusyon pa lang, sabi nga, ulam na. Ipinakita niyang kahit ayos siyang manggagawa, nahirapan siyang mabuhay nang maayos. Kakatwa ang mga obserbasyon niya: Iba raw, halimbawa, ang pumasok sa hanay ng iba nang tumatanaw rin mula sa baba, kumpara kung bilang “guest lecturer” sa kaso niya. Kinwenta niya ang buhay-manggagawa sa tatlong estado. Ipinakita niya ang mga pahirap sa paglipat ng trabaho ng manggagawa at lalo na sa pagtatayo ng unyon. Ipinaliwanag niya kung bakit dapat makadama ng pagkahiya – shame! – ang mga mambabasa niya, at ipinahayag ang pananalig niyang magkakaroon ng pagbabago.

May paalala si Ehrenreich. Aniya, anuman ang mabasa sa libro niya, dapat isipin ng mga mambabasa na maswerte pa nga siya. Bakit? Dahil ginawa niya ang pagsisiyasat sa panahong sinasabi ng gobyerno at midya na maganda ang lagay ng ekonomiya ng Amerika.

Ngayon, sa pagputok ng krisis, kumusta na kaya?

Siya na nga: Si Barbara Ehrenreich

*****

Sa isang panayam, sabi ni Ehrenreich kaugnay ng libro niya, “Maraming magandang mababasa na maganda ang pagkakasulat. Ang kaunti lang ay iyung napakahalagang sasabihin.”

Parang totoo rin ito sa Pilipinas. Maraming manunulat, mamamahayag, komentarista at maging nagba-blog sa bansa. May mga kurso, sentro at palihan pa ng malikhaing pagsulat at pamamahayag.

Bagamat maaaring marami-rami na ring makabuluhang sulating iniluwal ng mga ito, kapansin-pansin ang kakulangan ng malalim at makabuluhang sulatin tungkol, halimbawa, sa mga manggagawa ng bansa.

Ayon sa isang pananaliksik ni Paul L. Quintos, progresibong ekonomista at direktor-ehekutibo ng Ecumenical Institute for Labor Education and Research, halimbawa, may 1.5 Milyong idinedeklarang manggagawa ang mga special economic zones o engklabo sa bansa, at mas malamang na mas mababa ang bilang na ito sa aktwal na nagtatrabaho sa mga ito.

Sa libro niya, inireklamo ni Ehrenreich ang pagkawala – pagiging desaperacido? – ng mga manggagawa sa midya ng US. Aniya, “Daan-daang maliliit na bagay ang nagagawa, nang mahusay at paulit-ulit kada araw, nang tila walang gumagawa sa kanila.” Dagdag pa niya, “Madaling makita ng mahirap ang mayayaman – sa telebisyon, halimbawa, o sa mga pabalat ng mga magasin. Pero bihirang makita ng mayayaman ang mahihirap…”

Pinakain na ng pagpag at pinalusong na sa imburnal ng Kapamilya ang mga reporter nito, at kung anu-ano nang eksotikong pagkain at praktika ang iniulat ni Jessica Soho sa Kapuso. Matagal-tagal na rin akong sumusubaybay sa Philippine Daily Inquirer. Pero nasaan ang mga ulat tungkol sa mga manggagawang Pinoy, sa mga engklabong ito?

Masasabi bang sa kawalan ng mga ulat tungkol sa manggagawang Pinoy – bilang manggagawa at hindi bilang konsyumer o kriminal – malinaw na makikita sa midyang mainstream ang tunggalian ng mga uri?

Barbara Ehrenreich naman tayo diyan!

26 Oktubre 2008

Inaresto nitong nakaraang mga araw si Atty. Remigio Saladero, Jr., abogadong maka-manggagawa at kolumnista ng Pinoy Weekly. Narito ang background sa pangyayari. Mabilis ang mga pagkondena, pero dapat tayong magwala – sa lansangan!

Sa mga migranteng nagbabasa: Ipakita ang pagbasura kay Gloria at sa Global Forum on Migration and Development o GFMD! Huwag magpadala ng remitans sa Oktubre 29 at suportahan ang panawagang “no remittance day”! Gloria Forces Migrants to Death! Gloria Forces Migration for Debt!

May naisulat din si Prop. Sarah Jane S. Raymundo kaugnay ng isang punto sa libro ni Ehrenreich – at maganda ang sagot ng propesor sa kwento niya.

Umamin, sa wakas, si Alan Greenspan – dating tagapangulo ng Federal Reserve ng US at sa ilang panahon ay pinaniwalaang taong pinakamaalam sa ekonomiya ng US – na nagkamali siya sa pagtitiwala sa malayang pamilihan kaugnay pa rin ng krisis.

Maka-Kaliwa ba si Barak Obama? “Hindi ah,” sabi ni Jodi Dean, at tama siya.

Sa Filipino Voices Online, may nagyayabang na iraratsada “nila” ang charter change sa Nobyembre para makapanatili si Gng. Arroyo sa pwesto. Baka hambog na KSP lang, pero magandang maging mapagbantay.

Tingnan ninyo itong website tungkol kay Sarah Palin bilang pangulo ng US! Nakakatawa. Hehe.

Si Sec. Raul Gonzalez at Gng. Gloria Macapagal-Arroyo: Mga nagkait ng katarungan sa pagkamatay ni Maureen Hultman, sa pagkamatay at pagkawala ng maraming iba pa. Mga patunay na hindi sapat ang batas… (Galing ang larawan sa Daylife.com, larawan daw ni Aaron Favila. Galing ang magagandang larawan sa ibaba sa Light Leak Gallery.)

Kapag Pambansa rin ang Personal

(1)

Sa palasyo ng kardinal naganap ang kumpisal. Kaharap ang batikang pulitikong katunggali niya sa pagiging opisyal na kandidato ng oposisyon, at saksi ang kardinal, sinabi ng balo ang pasya niya: Tatakbo siyang presidente. Kailangan, aniya, na ang iharap ng oposisyon sa publiko para lumaban sa diktador ay biktima nito. At hindi ganito ang pulitiko, na nakilala pa ngang dikit sa presidente noong una.

Sa galit ng mga tao sa diktador, marami ang nagsasabing kahit aso ang tumakbo laban sa kanya ay mananalo – sa botohan, hindi sigurado sa bilangan. Tiyak namang higit-higit sa aso ang pulitiko – bagamat itatanong ng balo ilang taon pagkatapos, matapos ang isang kudeta, kung “Babanggitin ko pa ba iyang Doy na iyan? O pipitikin na lang nating parang langaw?”

Ayon sa mga tala, may luhang dumaloy sa pisngi ng pulitiko matapos magsalita ang balo. Siguro, naramdaman niyang humuhulagpos at lumalayo sa sandaling iyon ang tsansa niyang maging pangulo ng Pilipinas – ambisyong matagal niyang inaruga at pinayabong.

Pero kinailangan niyang yumukod sa desisyon. Hindi pa siguro dahil nakumbinsi siya sa batayan, kundi dahil nakita niya ang dami at damdamin ng mga taong hinahatak at pinapakilos ng nasabing batayan. Hindi siya ang gusto nila, naisip niya siguro – sinabi lang ng balo ang posibleng dahilan.

Sa kasaysayan, madalas na nabiktima nang personal ng mga naghahari at nang-aapi ang mga nangunguna sa paglaban. Masasabi rin bang pagiging biktima nila ang nakakahatak ng sampalataya at suporta ng maraming iba, ng maraming kapwa?

(2)

Marami ang nagagalit ngayon kaisa ni Gng. Vivian Hultman, ina ng binaril at napatay na si Maureen, dahil sa pagpapalaya ni Pres. Gloria Arroyo sa maysalang si Claudio Teehankee, Jr. May mga nagsasabing walang batayan sa batas ang pagpapakawalang ito, dahil hindi pa umaabot ng 30 taon sa kulungan ang kriminal, at hindi rin siya lampas sa 70 anyos. Ibig sabihin, ilegal ito, posibleng resulta lang ng pagiging malapit kay Gloria ng mga kapatid ni Teehankee. Ilang beses pang ininsulto ang pamilya Hultman – sinabihang kesyo kumita sila sa nangyari kay Maureen at kay Hesukristo na lang sila mag-apela.

Ilang beses nang at tinapakan ni Gloria ang batas at ang mga ahensya nito sa bansa. Hindi sila sapat para mapanagot siya. Sa ganitong konteksto, iba sa ideyal na kalagayan ang halaga ng batas: ang ilinaw sa mga mamamayan kung saan siya nagkamali – at ang udyukan sila, kung posible man, na kumilos para igawad ang katarungan ng mga hukuman.

Sana, may makapagpayo kay Gng. Hultman na umuwi sa Pilipinas, sumama sa mga ina’t asawa ng mga pinatay at nawala sa ilalim ng rehimen ni Gloria sa paglaban para sa katarungan, sa paglalantad at pagpapanagot sa pangulong walang puknat sa pagpapatakas sa mga maysala, lalo na kung bigatin sila. Ilan na bang nagkasala pabor sa kanya ang pinatakas at itinatago pa niya sa ibang lupalop? Sana makiisa at sumama si Gng. Hultman kina Nanay Concepcion, Erlinda, Editha…

Siguro, hindi pagmamahal sa anak ang hinihingi sa pagkakataong ito. O hindi na lang iyon. Sa usaping ito, at sa maraming iba pa, hindi maiwasang maging daan ang personal na pighati patungong pambansang pagnanasa. Sana, humantong si Gng. Hultman sa pagkilos batay sa pagmamahal sa bansa.

(3)

Nitong huli, sinabi sa telebisyon ng balo ang hinala ng pamilya niyang ginawa ng diktador sa kaso ng asawa niyang pinaslang: Ipiniit ang ilang sundalo at opisyal-militar, kapalit ang kung anong kabayaran para sa kanilang pamilya. Binayaran niya ang iba para magbayad sa pagkakasala niya.

Mapapaisip ka tuloy. Kinailangan ng diktador na magpakitang-tao, palabasing may imbestigasyon, may nilitis at ikinulong sa bantog na kaso ng isang tao. Hindi pa umaabot sa ganyan ang diktador na naghahari ngayon. Kahit pagpapakitang-tao, hindi man lang. Ang isa niyang heneral, na pinuri niya sa harap ng bansa, pinapaniwalaan ng maraming responsable sa pagpatay at pagdukot ng di-na-mabilang na aktibista. Pero malaya pa rin.

Sa sama ng diktador na naghahari ngayon, lumalabas pang may konsensya ang nauna sa kanya. Pero hindi rin. Ilang tao ba ang nagmartsa para ipaglaban ang katarungan para sa senador na pinaslang? Hindi siya nag-isa, kaya napwersa ang nauna. Ipinapakita ng kaibahan ng dalawang diktador ang kabulukan ng kasalukuyang naghahari. Pero makikita rin ang mga dapat pang gawin.

Iniimbestigahan ngayon ang mga butong natuklasan sa isang dating himpilan diumano ng militar. Kapag natuklasang sa mga katawan ito ng mga nawawala, lalabas na kaya’t magmamartsa sa lansangan ang mga kumokondena sa heneral at sa amo niyang diktador?

20 Oktubre 2008

Patuloy sa pagmumulat sa bukod-tangi nitong patok na porma: Nagdiriwang ngayon ng ika-30 anibersaryo ang Ibon Foundation. Ikakatuwa man nila o hindi, isa ako sa mga naimulat nila sa mahabang panahong iyon. Sana, patuloy na mamayagpag ang Ibon, kaakibat ng paglaya ng sambayanang Pilipino. Tulad ng laging sinasabi sa mga kasama sa pakikibaka: Padayon, bok! (Mula sa dlsu.edu.ph ang imahen.)

Ibon at Ibang Impluwensya

Hapi anib sa Ibon!

 

Nabasa ko sa e-group na nagdiriwang ngayon ng ika-30 anibersaryo ang Ibon Foundation, kilalang “think-tank” na nagbubuo at nagpapalaganap ng makabayang mga pagsusuri at paninindigan sa ekonomiya ng bansa at daigdig.

 

Para sa mga hindi taga-Ibon, baka masyadong masaya – at kung gayo’y madaya – ang “nagdiriwang” dahil hindi naman ito hawig sa kung paanong “nagdiriwang” ng kaarawan ang isang artista, halimbawa. Pero nagdiriwang ang Ibon nang tapat sa pagiging Ibon nito: sa paglulunsad ng mga forum na bukas sa publiko, hinggil sa mahahalagang usapin sa ekonomiya ng bansa.

 

(1)

 

Maswerte ako: Nakapagbasa ako ng mga publikasyon ng Ibon noong nasa elementarya at hayskul pa lang, noong nabubuo pa lang siguro ang kaisipan.

 

Malaking tulong ang Ate ko, na required bumili at magbasa ng Ibon Ekonokomiks at Ibon Facts and Figures noong nag-aaral pa siya sa isang pribadong paaralang Katoliko na eksklusibo sa mga babae. Hindi siya interesadong basahin ang dalawa, bukod sa hindi siya interesadong magbasa sa pangkalahatan. Nakabasa rin ako nito sa aklatang pampubliko na malapit sa bahay namin.

 

 

(2)

 

Laki ako sa komiks. Dangkal-dangkal daw nito ang ginamit ng tatay kong panligaw – kahit nasaan ang diin ng pagbasa, ayos lang – sa nanay ko. May kamag-anak kami noong nagtatrabaho sa kompanyang tagalathala ng komiks, kaya laging bumabaha ng Pilipino, Hiwaga, Happy (paborito: “Mister, Ayan na si Misis!”) at iba pa sa bahay.

 

Ang alala ko, komiks ang una kong sinubukang basahin, matapos matuto ng Abakada. Pero hindi ordinaryong komiks, isang tungkol sa Edsa People Power 1. Kahit hirap ako noon sa “ang” at “mga,” natandaan kong mahahaba ang sinasabi ng mga karakter, tipong talumpati ni Cory Aquino – hindi mahusay ang pagkakagawa, sa madaling salita. Madaya: gusto mong magbasa ng komiks, tapos mga talumpati pala. 

 

Parang ekstensyon din ng komiks ang uso noong “teks” – at wala itong kinalaman sa mga cell phone – o iyung maliliit na karton na may nakalarawang eksena ng mga pelikula, inilalaban nang may pamato at taya, at binibilang nang “i-sa, da-lawa, tat-lo…” Nasa mga teks noon ang pelikula ni Rudy Fernandez tungkol kay Victor Corpuz.

 

Sa ganitong konteksto ko inuunawa kung bakit naging patok sa akin ng Ekonokomiks at Facts and Figures.

 

 

(3)

 

Komiks talaga ang Ekonokomiks, maganda ang pagkakagawa. Madalas, maiikli ang sinasabi ng mga karakter, at kahit ang mga datos na inilalahad. Nakakaaliw ang pagkaka-drowing, pang-komiks na kakaiba talaga. Simple ang takbo ng mga kwento, pero ubra na.

 

Natatandaan ko ang isang kwento, tungkol sa pagkasira ng kalikasan. Sa di-malayong hinaharap, nag-uusap ang lolo at apo niya sa isang barung-barong na pinapaligiran ng kulay-itim na ilog at hangin. Naka-gas mask sila. Sabi ng lolo, inubos kasi ang mga puno kaya nagkaganito ang kapaligiran. Iyung apo niya, hindi alam ang itsura ng puno, dahil naubos na at di niya inabutan. Ipinalarawan niya sa lolo ang puno. Mali ang nabuo sa isip niya: parang tabla na berdeng plastik ang mga dahon.

 

Nakatatak pa sa isip ko ang isang nakakatakot na imahen ng pagkasira ng mundo – parang pinagsamang bungo at globo – hindi ko na matandaan kung dahil sa pagkasira ng kalikasan o pagsabog ng mga bombang nukleyar ng mga superpower na US at Rusya noon. Malamang ang huli, dahil dito ko rin nalamang mga ipis lang ang matitirang buhay kapag naganap ito.  

 

Di ko pa nalilimutan ang dalawang maliit na frame na naglalarawan ng panganib na dulot sa Pilipinas ng mga base-militar ng US. Ang isa, drowing ng mapa ng mundo, may ilang missile sa mga bansang kalaban ng US na nakatutok lahat sa Pilipinas. Ang punto: Nagiging kalaban natin ang mga kalaban ng US dahil sa presensya ng mga base-militar sa bansa.

 

Iyung isa, sa isang opisina sa loob ng base-militar, parang control center ng mga kagamitang pandigma. Nakahanay sa mesa ang mga button na pinipindot para ikasa at paliparin ang mga missile. Nakadikit ang mesa sa bintanang salamin, tanaw ang isang missile na umuusok na ang pwet at handa nang lumipad. Sa gilid ng mesa, nakatulog ang isang Kanong opisyal-militar, nakapangalumbaba. Aksidenteng napindot o na-“klik” ng siko niya ang isang button. Ang punto: dahil sa mga base-militar, bulnerable tayo sa mga aksidenteng kaugnay ng mga armas-pandigma.

 

Mahabang ilarawan sa salita, pero simpleng ilarawan sa komiks. Nagiging simplistiko, oo, pero nasa diwa ng pagpapatawa – na pinapayagan at hinihikayat pa nga ng komiks bilang isang porma.

 

 

(4)

 

Direktang paliwanag, tipong praymer, naman ang Facts and Figures. Napakagaan ng publikasyong ito, pero presentable naman para talakayin ang hinaharap ng bansa. Simple ang pagkakasulat: maiikling salita, pangungusap at mismong artikulo. Gumagamit ng iba’t ibang paraan para ilahad ang datos. Magaan sa mata ang latag ng pahina, mayroon pang mga drowing na tipong galing sa… komiks!

 

Wala pa yata akong 13 taong gulang noong nagsimula akong makibasa kay Ate, pero naunawaan ko ang mga sinabi, sa pagkakatanda ko – kalakhan, tungkol sa pangangailangang gumitna ng gobyerno sa ekonomiya pabor sa nakakarami. Nakumbinsi ako, sa pagkakaalala ko. May mga terminong aakalain mong hindi mo maiintindihan at hahadlang sa pagbasa mo, pero agad ding malinaw na maipapaliwanag.

 

Mula komiks, nangahas akong magbasa ng Ekonokomiks at ng Facts and Figures. Ang alala ko, pagkatapos, nagbasa na rin ako ng ibang sulatin tungkol sa mga paksa ng huli – isang artikulo tungkol kay Robert McNamara ng World Bank ang naaalala ko. Sabi ng pilosopong Pranses na si Alain Badiou, kung mahihirapang intindihin ng matatanda ang isusulat mo, isulat mo para sa mga bata. Sa Facts and Figures, at maging sa Ekonokomiks, nagsulat ang Ibon para sa mga bata. Salamat at naliwanagan ako, at siguro’y ang iba pa!

 

Kung di ako nagkakamali, sa Facts and Figures ko unang natutunan ang “utang panlabas,” “depisito,” “monopolyo,” “eksport-import” at iba pa konseptong baon ko pa rin ngayon. Dito ko unang naunawaan ang papel ng US, ng IMF at World Bank sa ekonomiya ng bansa, at ang ilan pang mahalagang bagay. Paano mo pasasalamatan ang nagturo sa iyo ng mga bagay na ito noong bata ka pa? Mga bagay na hindi naituro sa iyo ng mga magulang at guro mo, dahil na rin sa misedukasyon? Sapat na bang sabihing “Maraming salamat”? Kahit hindi, sasabihin ko pa rin. Maraming salamat, Ibon!

 

(5)

 

Naaalala ko pa ang mga ebidensya – “ebidensiya,” sabi ni Boy Abunda – ng impluwensya sa akin ng pagbabasa ng Ekonokomiks at Facts and Figures… ng maraming salik siguro, pero tampok ang pagbabasa ng dalawa.

 

Pagpasok ko ng hayskul, maiinit na pinag-uusapan ang mga base-militar ng US sa bansa, dahil pagbobotohan na ng Senado ang tratadong magpapalawig sa pananatili ng mga ito. Nagdedebate ang mga estudyante sa loob at labas ng klasrum. Syempre, tutol ako. Galing sa Ekonokomiks – at sa mahusay na si Nathanael Santiago, tagapangulo ng League of Filipino Students na laging nasa telebisyon noon – ang mga batayan ko.

 

Nasabi ko pa yatang “Malay natin, baka may mga missile sa mga bansang kalaban ng US na nakatutok sa Pilipinas dahil sa mga base na iyan!” Pero nasabi ko naman yata ang dapat sabihin: Na nadadamay tayo sa mga tunggaliang kinakasangkutan ng US, na maraming bansang kagalit.

 

Sa Kasaysayan at Ekonomiks, kritikal ako sa US. Noong pinag-report kami tungkol kay Karl Marx sa Ekonomiks, nagbasa ako nang todo. Syempre, Encyclopedia Brittanica lang ang binasa ko, hindi Das Kapital. Humanay ang kritika ni Marx sa kapitalismo katabi ng pangkalahatang pagpapakita ng Ekonokomiks at Facts and Figures na may matinding problema ang sistema ng ekonomiya ng bansa. Kung di ako nagkakamali, at di naman sa pagyayabang, pinakamataas ang grado ko sa buong batch sa report.

 

Nasang-ayunan ang laman ng dalawang publikasyon noong ikaapat na taon ko sa hayskul. Tinalakay namin sa klase – English, hindi Araling Panlipunan – ang artikulo ng isang Merlin M. Magallona tungkol sa mga korporasyong transnasyunal. Laman ang sanaysay ng teksbuk ng hayskul kong pampubliko. Sa panahong ito na yata ako nagpasyang magiging aktibista ako pagtuntong ng kolehiyo.

 

 

(6)

 

Sabi ni Fredric Jameson, Amerikanong teoristang Marxista, hindi layunin ng mga sanaysay niyang tinipon sa isang libro na “hikayatin ang kanilang mambabasa sa Marxismo.” Aniya, “nagmumula naman ang paninindigang ideolohikal sa mga daluyan at sitwasyong mas malalim kaysa sa panghihikayat na diskursibo at retorikal.”

 

Pero, aniya, “sinisikap nilang itanghal ang pagiging kaakit-akit ng isang pananaw-sa-daigdig – na nag-iisa, sa tingin ko – kung saan ang iba’t ibang dimensyon at kapanahunan na minsa’y krudo nating tinatawag na pulitikal, kasaysayan ng mga porma, daynamismo ng pagnanasa, teksturang maka-uri ng lipunan, orihinalidad ng aksyon, matagalang mga ritmo ng kasaysayan ng tao ay di-mo-akalaing sabay-sabay na umiiral.” Syempre, Marxismo ang tinutukoy niya.

 

Sa Ekonokomiks at Facts and Figures, hindi tahas na nanghihikayat ang Ibon, lalo’t hindi na sa paraang “diskursibo at retorikal.” Hindi rin nito pangunahing itinatanghal ang “pagiging kaaakit-akit” ng isang pananaw-sa-daigdig tulad ng inaambisyon ni Jameson. Hindi nakakabawas sa kahusayan ng dalawang publikasyon na sabihing hindi nila pangunahing ginawa ang mga tungkuling ito, bagamat tiyak namang nakapag-ambag sila rito.

 

 

(7)

 

Ano kung gayon ang ginampanan ng Ibon sa Ekonokomiks at Facts and Figures?

 

Sa dalawang publikasyong ito, at sa iba pa siguro, tumukoy ang Ibon ng mga suliranin – ng bansa at daigdig, malaki at di gaanong malaki, lantad at di-lantad. Suliranin sila dahil sumasagasa sila sa interes ni Juan dela Cruz – hindi lang ni Juan Obrero, maging ng panggitnang saray ng lipunan. Pagkatapos, ipinakita ng Ibon ang mga ugat at epekto ng mga suliranin. Pambata rin ang paraan ng pagsusuri: Parang batang tanong nang tanong, nagpapalalim.

 

At ginawa ang lahat ng ito sa isang pormang bukod-tangi – kaswal na estilo ng pagsusulat (na halos-pakikipag-usap na), piling-piling mga datos, malikhaing imahinasyon (“haraya” ang tawag ng mga makasining), at katatawanang kengkoy, iyung wholesome, ng mga Pinoy.

 

Tulad sa marami pang bagay, mahalaga rito ang estilo o porma. Sa kaso ng Ekonokomiks at Facts and Figures, patunay siguro ito ng magkasamang pag-unawa at pananalig ng Ibon sa Pinoy. Pag-unawa – na masyado nang pagod sa pagtatrabaho o aburido sa paghahanap ng pera o salat pa nga sa kaalaman ang Pinoy kaya kailangang paliwanagan sa paraang mahinahon at magaan. Pananalig – na kaya niyang unawain ang mga suliranin ng bansa at mundo, kahit pang-ekonomiya pa ang mga ito o napakateknikal sa unang tingin.

 

Mahalaga sa pagbabagong panlipunan ang pag-unawa at pananalig na ito. Nakabatay ito sa aral ng kasaysayan at potensyal ng kinabukasan – na mula sa isang antas ng pag-unawa ng mga mamamayan, magagagap nila ang nakaraan at kasalukuyan para baguhin at hubugin ang hinaharap. Kaya nilang baguhin at hubugin ang hinaharap dahil, mula sa kasalukuyang antas ng pag-unawa nila, kaya nilang maunawaan ang nakaraan at kasalukuyan. Kaya nila.  

 

 

09 Oktubre 2008

 

May kolum na si Vencer Crisostomo sa Pinoy Weekly.org! Narito ang unang labas ng Radical Pinoy. May bago na naman tayong bibisitahin kapag may Internet.

 

Marami na’ng naantig at napaluha sa “Minsan, Eraserheads” ni Kenneth Roland A. Guda, punong patnugot ng Pinoy Weekly, tungkol sa paboritong banda ng kanyang henerasyon. Kanya? Basahin din ninyo.

 

Maganda ang mga tula ni Edel E. Garcellano tungkol sa walang-kahihiyang pagpapalaya ng gobyernong Arroyo kay Claudio Teehankee, Jr., pumatay kay Maureen Hultman. Nasa dulo ng entri niyang “The Worst of Times.”

 

Para sa mga interesado sa progresibong pagsusuri kay Sarah Palin, narito ang ilang sanaysay: Kay Jacques-Alain Miller (sikoanalitikal), kay Joann Wypijewski (militanteng feminista), kay Kdotdammit (simpleng paliwanag ng isang liberal na ina), at ito at ito pa kay Steve Shaviro.

 

Sa mga sinasabi ni Barack Obama nitong huli, lumalabas na mas mahusay lang siyang tagapagsalita ng imperyalismo. Kaya kawawa talaga ang mga tila kumakanta ng “Give me hope, Obama / Give me hope, Obama… / before the morning comes.”