Category Archives: Edsa People Power

Walang Alam sa Edsa

Mao Henrik Drescher

Maraming tanong ang inuudyok sa mambabasa ng artikulong “Edsa I lessons lost on new generations” ng isang Linda B. Bolido na lumabas sa Philippine Daily Inquirer kasabay ng paggunita sa ika-28 anibersaryo ng pag-aalsang Edsa. Magandang pagtuunan ng pansin ang artikulo dahil sa tuwi na lang may gugunitain ang bansa na yugto ng kasaysayan, laging may lalabas na balita sa midya na nagsasabing marami sa ating mga kababayan ngayon ang hindi nakakaalala-nakakaalam-nakakaunawa. Sa likod ng ganitong mga balita, mayroon kayang operasyong pang- ideolohiya?

Una, laging sinesentruhan at sinisisi ng ganitong mga balita ang pagtuturo sa mga paaralan. Sa puntong ito, wala silang sinasabing bago; alam ng marami na kapos kung hindi man bulok ang edukasyon sa bansa. Madali ring gawin ang ganitong balita, lalo na’t wala namang pagtukoy sa pananagutan ng mga patakaran ng gobyerno, kasama na ang pagkaltas nito ng subsidyo sa edukasyon, o sa mga opisyales ng gobyerno na responsable sa kadahupan ng edukasyon. Lagi pa itong may pang-aliw: ang hindi-nawawalang nakakatawang mangmang na pahayag ng mga taong ibinabalita.

Ikalawa, sa ganitong mga balita, para bang pailing-iling ang midya na bumubulong ng “Tsk, tsk” patungkol sa edukasyon. Sinisisi ng isang ideolohikal na aparato ng estado, sa gasgas na prase ng pilosopong si Louis Althusser, ang isa pa. Sa ibang pagkakataon, maririnig ang mga taong-midya na nagdidiin sa kapangyarihan at halaga ng kanilang institusyon. Pero bihira ang balita tungkol sa seryosong pagsusuri ng midya sa sarili tungkol pagtuturo nito sa mga mamamayan hinggil sa mahahalagang yugto ng kasaysayan ng bansa. Mga paaralan lang ang dapat sisihin; ang midya, ang linis-linis.

Ikatlo, bilang paunang pagsusuri, mahirap asahan ang midya ngayon na ituro ang Edsa 1, lalo na ang mga aral nito, sa mga mamamayan. Tuluy-tuloy ang tabloidisasyon ng midya: hindi hamak na mas gusto nito ang tawag-pansing kontrobersya kaysa sa nakakapagpaisip na mga aral ng kasaysayan. Hindi ba’t nataon ang ika-28 anibersaryo ng Edsa 1 sa balita tungkol daw sa misteryosong sakit sa balat sa Pangasinan? Higit pa diyan, sipsip ang midya sa gobyerno ni Noynoy Aquino, dahilan para pigilan nito ang paglago ng radikal na potensyal ng Edsa sa kamalayan at kilos ng mga mamamayan.

Picasso Henrk Drescher

Ikaapat, idinidiin nito ang umano’y kamangmangan ng mga mamamayan, na naglalagay ng maraming markang pantanong sa kanilang mga posibleng hakbangin. Kapag sinasabi ng mga mamamayan na “pag-aalsang Edsa,” nauunawaan ba nila? Dapat ba silang paniwalaan? Kung hindi nila nauunawaan, maglulunsad pa kaya sila niyan? Ganoon din ang mga tanong sa rebolusyon ni Andres Bonifacio. Ibinabalik tayo sa reserbasyon ni Jose Rizal sa Katipunan: kulang pa umano ang edukasyon ng mga Pilipino. Napagtitibay ang paghahari ng iilan sa umano’y nakakaraming mangmang.

Ikalima, tinatawag ng ganitong mga “makatotohanang” ulat ang kabaligtaran nitong labis na ideyal, mula sa “isang ideolohiya ng Estado na nagpapalagay ng imposibleng sitwasyon kung saan natitiyak ng subject ang ‘buong’ katotohanan bago tumungo sa pag-aksyon sa katotohanang ito.” Mga salita ito ni Caroline S. Hau, progresibong iskolar, na nag-obserba ring “ang ‘kumpletong’ kaalamang ito… ay madalas unawain… na landas tungo sa isang kalayaang kinakatangian ng lubos na pag-igpaw sa mga historikal at materyal na kalagayan ng kaalaman at pagkilos [Necessary Fictions, 2000].”

Sa halip na maging bahagi ng nagpapatuloy na diwa ng Edsa, ang ganitong pag-uulat samakatwid ay bahagi ng paglikha ng mga naghahari ng “Edsa Fatigue” o “Kapaguran sa Edsa.” Ipinapatimo nito sa mga interesado at nakikisangkot sa pulitika na mahirap kung hindi man imposible ang pagbabago: Mangmang sa pulitika ang masa at ang maituturong dahilan ay mahirap baguhin. Napakababa ng kaalaman ng masa, at napakalayo nito sa imposibleng ideyal ng kumpletong kaalaman. Tama ang mga aktibista sa pag-unawa sa ganitong mga balita: hamon sa pagsusuri at pag-oorganisa.

28 Pebrero 2014

Galing ang mga larawan dito.

Magandang sanaysay ni Nerissa Balce tungkol sa batas sa libelo na pinalakas ng Cybercrime Law. Sanaysay naman ni Andrea Malaya Ragragio tungkol sa pagpapalit ng kalendaryong pang-akademiko.

Tapat sa Diwa ng Edsa

Paano maging tapat sa diwa ng Edsa People Power 1? Heto ang ilang paraan:

(1) Laging isaisip na larangan ng tunggalian ang pagdiriwang ng anibersaryo ng Edsa 1. Matapos pumutok ang eskandalong “Hello Garci,” halimbawa, pinaliit ng rehimen ni Gloria Macapagal-Arroyo ang pagdiriwang dito. Ang laging mensahe: lipas na ang paggamit sa kudeta bilang pamamaraan para magpalit ng gobyerno. Natural: naging puntirya ang rehimeng Arroyo ng panawagan para sa isa na namang People Power.

Ngayon, sa rehimen ni Noynoy Aquino, pagiging masunurin sa gobyerno ang mensahe. Ang madalas ireklamong hindi naidulot ng Edsa 1 – ang kaunlarang pang-ekonomiya – ang sinasabing kailangang pagsikapan at kamtin. Walang problema. Pero sa partikular na pakahulugan ng rehimeng Noynoy, nangangahulugan ito ng pag-asa pa rin sa dayuhang pamumuhunan, pag-eeksport ng mga Pilipino sa ibang bansa, pagpapanatili ng atrasadong agrikultura, pagsunod ng mga dikta ng US. Maraming problema.

(2) Magkaroon ng wastong pag-unawa sa Edsa 1. Ang Edsa 1 ay paglaban, pagtatakwil at pagsisikap na tapusin ang mga kasamaan ng diktadurang US-Marcos – ang mga kasamaan nito, at hindi lang ang diktadura mismo. Ordinaryo na, pero makatotohanan, ang daing na “Wala namang nagbago pagkatapos ng Edsa” dahil nasa likod nito ang paghangad ng sambayanan sa tunay na pagbabago – na siyang motor ng pag-aalsa.

Hindi lang ang diktadura mismo ang ginustong tapusin ng Edsa 1 – kahit pa diyan nagkaisa ang maraming kumilos doon. Hindi lang ito maniobrang pampulitika ng isang paksyon ng mga naghaharing uri laban sa isa pa. Tamang salita ang “kasamaan” dahil nagkahugis ang tunggalian noon sa pagitan ng diktadurang US-Marcos at ng sambayanan sa labanan ng masama at mabuti. Sa Edsa 1, sinikap ng sambayanan na tapusin ang pandarambong sa yaman ng bansa, pasistang panunupil at kahirapan.

(3) Kilalanin ang tunay na bayani ng Edsa 1 – ang sambayanan. Ang Edsa 1 ay nagkakaisang pagkilos ng sambayanan – mula sa mga magsasaka, manggagawa, at panggitnang uri hanggang sa maliliit na negosyante at isang bahagi ng mga naghaharing uri sa bansa. Malaki ang papel nina Ninoy at Cory Aquino rito, gayundin ng kanilang pamilya, pero hindi lang sila ang Edsa 1. Hindi sa mga Aquino ang Edsa 1.

Sa sambayanan, ang mga maralita, sa kanilang mga organisasyon at batay sa mga isyu nila, ang una at tuluy-tuloy na lumaban sa diktadura. Noong napatahimik o naitaboy sa ibang bansa ng batas militar ang mga oposisyunistang pulitiko, tuluy-tuloy na kumilos ang mga maralita – nag-organisa, nagprotesta, bumasag sa hilakbot na dulot ng batas militar. Isa-isa, unti-unting nagputukan ang protesta sa iba’t ibang panig ng bansa, hanggang sa dumami, nakakabingi na para sa diktadura, tila bisperas ng bagong taon.

(4) Pag-aralan ang kasaysayan ng paglaban ng sambayanan. Talagang sumasarap maging Pilipino kapag iniisip ang Edsa 1. Pero hindi lang iyan ang paglaban ng sambayanan sa kasaysayan. Sa elementarya at hayskul, inilalahad ang kasaysayan natin na parang magkakasunod lang na pananakop ng mga dayuhan. Pero hindi lang tayo nagdurusang sambayanan. Sa buong kasaysayan natin, lumalaban ang sambayanan.

Pwedeng sangguniin ang Edjop: The Unusual Journey of Edgar Jopson ni Benjamin Pimentel para sa mga pangyayaring rumurok sa Edsa 1. Basahin ang A Past Revisited at The Continuing Past ni Renato Constantino, ang Philippine Society and Revolution ni Amado Guerrero, ang Struggle for National Democracy ni Jose Maria Sison, ang Revolt of the Masses ni Teodoro Agoncillo. Pwedeng mangahulugan ito ng mas kaunting oras sa Facebook, pero gaganda naman ang mga status mo – birong may halong katotohanan.

(5) Makialam, makisangkot sa mga isyung panlipunan. Huwag magpadala sa ilusyong okey na ang bansa dahil si Noynoy na ang pangulo. Hindi okey ang bansa at isang dahilan ay si Noynoy na ang pangulo. Nananatili ang sistemang nagluwal sa diktadurang US-Marcos, at nananatili ang hamon ng kabayanihan sa sambayanan. Kahit sa rehimeng Aquino, kailangan nating tanganan ang tunay na diwa ng Edsa 1.

Makabuluhang dagdag-sahod, nagtataasang presyo, overpricing ng langis, pagkaltas sa subsidyo ng gobyerno sa kalusugan at edukasyon, kawalan ng tunay na reporma sa lupa, pakikialam ng Amerika sa ating pulitika at ekonomiya – napakaraming isyung dapat alamin at kasangkutan. Napakarami pa ng kailangan nating gawin bilang sambayanan para solusyunan ang pinakamalaki nating suliranin: ang kahirapan ng nakararami. At mas bahagi ng problema, hindi ng solusyon, ang mismong gobyerno.

(6) Sumali sa mga aktibistang organisasyon. Ito na siguro ang pinaka-kongkreto sa listahang ito – at ito rin ang susi para tuluy-tuloy at malalimang magawa ang iba pang nabanggit. Hindi iyung mga organisasyong “aktibista” na alalay ni Noynoy, kundi iyung mga organisasyong sinuman ang maupo sa pwesto ay tuluy-tuloy sa paglaban sa mga kontra-mamamayang patakaran, sa pagkilos para sa pagbabago ng lipunan.

Ipinapakita ng Edsa 1 na may magagawa ang bawat indibidwal, pero limitado. Kailangan ang organisasyon, ang organisadong pagkilos, ng nakararami para makapagdulot ng pagbabago. Alpasan ang mga pakiwari sa mga organisasyong ito (“Nakakaadwa ang mga rali”) at alamin ang mga dahilan nila (“Bakit ba nagrarali?”). Huwag magpatangay sa paninira sa kanila ng iba’t ibang grupo sa lipunan – dahil ang mga grupong ito rin ang takot at ayaw sa tunay na pagbabagong dapat ipaglaban.

26 Pebrero 2011

Galing ang mga larawan dito. Maraming salamat!

Isa, dalawa, tatlong magandang sulatin ni Peter Hallward tungkol sa mga nagaganap na pag-aalsa sa mga bansang Arabo.

Magandang rebyu ni Terry Eagleton sa pinakabagong libro ng historyador na si Eric Hobsbawm.

May iba pang bayani ang Edsa 1, sabi ni Angela Stuart-Santiago, at ang apelyido nila ay Balbas at Tadiar.

Edsa People Power 1

Pilit mang itanggi ng mga kontra-Kaliwang katulad ni Amando Doronila ng Philippine Daily Inquirer, at taliwas man sa dominanteng naratibo ng pangyayaring ito, malaki ang papel ng Kaliwa sa People Power 1, bago nito at sa mismong pagkaganap nito. (Galing ang mga larawan sa baba ni Sebastiao Salgado, ekonomistang naging progresibong potograpo, dito. Maraming salamat!)

Sa Kaliwa ng Edsa

(1)

Ito namang si Amando Doronila, hindi na lang magparangal kung gustong magparangal (kay Cory at sa mga tagasuporta niya), nanira pa (sa Kaliwa). Sa kolum niyang “Cory’s Yellow People’s Army,” pinarangalan niya si Cory Aquino at ang mga taong simula noon hanggang ngayon ay sumuporta rito. Pero naglaan siya ng isang talata na puro banat sa Kaliwa, ang tanging banat sa buong kolum. Tapos ang titulo, syempre, ay halatang parinig sa pulang NPA.

Sabi niya, (1) ang tanging signipikanteng grupo sa bansa na naetsapwera sa People Power 1 ay ang Kaliwa, (2) dahil daw sa arogante nitong posisyong walang pakialam sa mga kilusan ng panggitnang uri dahil ang tunay na rebolusyon lang ay iyung sa mga manggagawa (“proletarian and workers”) at iyung madugo, (3) pinagdusahan daw ng Kaliwa ang pagkakamaling ito at hindi ito nakabahagi sa kapangyarihan matapos mapatalsik si Marcos, at (4) naglalaho na ngayon ang Kaliwa “sa The Netherlands” matapos ang pagkakamali sa Edsa.

Totoo namang may pagkakamali ang Kaliwa sa pagharap sa eleksyong 1986. Pero dapat kontrahin ang mga pagtatangkang burahin ito sa kasaysayan ng mismong People Power 1. Nandoon ito, at isa pa nga sa mga nanguna sa paglusob sa Malakanyang noong huling mga araw nito – marami ang mga miyembro ng Bagong Alyansang Makabayan at League of Filipino Students. Mas mahalaga, malaki ang papel na ginampanan ng Kaliwa sa paglaban sa rehimeng US-Marcos, simula pa noong rurok ng panunupil nito sa mga mamamayan.

Hindi naman panggitnang uri ang namuno sa kilusang sumuporta kay Cory noong eleksyong 1986 at kumilos noong People Power 1 – kundi naghaharing mga uri. At hindi rin naman rebolusyon ang People Power 1. Isa itong dakilang pag-aalsang nagpalayas sa kinamumuhiang diktador at sa lantad niyang pasistang paghahari, pero hindi ito pundamental na pagbabago sa relasyong panlipunan at pang-ekonomiya sa bansa. Sa kasaysayan ng mundo, wala pang karanasang nailuwal ang pagbabagong iyan nang hindi katuwang ang dahas.

salgado_going_up

Hindi wastong mailarawan ni Doronila ang pagkakamali ng Kaliwa. Tuloy, nagpapalaganap siya ng maling pagtingin. Malamang, nanaig sa isip niya ang anti-komunistang propaganda ng Cold War. Ayon sa Kaliwa, ganito ang pagkakamali: Bulag na tinanganan ang matagumpay na naunang mga karanasan ng pagboykot ng eleksyon at ikinahon ang pagharap sa eleksyong 1986 sa usaping “boykot o partisipasyon.” Hindi wastong nabasa ang sitwasyon at nasuri ang ibang paraan ng pagsusulong ng rebolusyon sa ganoong kalagayan.

Natural, dahil may kahinaan ang Kaliwa, may mga pagkakataon itong napalagpas. Pero mas nakapinsala rito ang pagdidiin sa kahinaan kaugnay ng eleksyong 1986 at pag-aalsang Edsa, nang pinagtatakpan ang iba pang mas malubhang kahinaan sa panahong ito at sa layuning atakehin ang kawastuhan ng estratehiya ng Kaliwa. Klasikong pagdidiin ang binigkas ni Fr. Edicio dela Torre, dating lider-Kaliwa, paglabas ng kulungan: “God, we missed out again!” – na para bang tagumpay at kabiguan ang nakataya sa nangyari, na hindi naman.

Naglalaho ang Kaliwa? Iniisip ko, kung seryosong manunuring pampulitika si Doronila, imposibleng naniniwala siya rito. Pero propagandistang kontra-Kaliwa rin siya – at ang bahagi niyang ito marahil ang nagsasalita sa pagkakataong ito. Lumakas ang Kaliwa pagkatapos ng 1986, simula noong bungad ng dekada ’90 sa kabila ng kaliwa’t kanang kampanya ng panunupil na inilunsad laban dito ng magkakasunod na rehimen. Kahit ang gobyerno ay kumikilala rito, kaya malinaw na hindi nagiging obhetibo, kundi partisano, si Doronila sa isyung ito.

Kakatwa rin ang retorika ni Doronila hinggil sa paghulagpos sa Kaliwa ng pagkakataon para lumakas at makibahagi pa nga sa kapangyarihan. Bukod sa mga pseudo- at dating Kaliwa, na umaatake sa estratehiya ng Kaliwa, ginagamit din ang retorikang ito ng mga taong wala naman talagang kagustuhang lumakas ang Kaliwa, wala namang kakayahang magpayo rito ng taktika sa hinaharap, at tutuligsa pa nga nang matindi rito kung makagawa ito ng mali. Gusto lang talaga nilang idiin ang pagkakamaling ito at ipakitang sila ang mas marurunong.

salgado_ladders

(2)

Naaalala niya ang pagtataka bilang bata, habang ginagawa ang nakahiligan na niyang pagtingin sa mga larawan ng kakatapos na pag-aalsang tinatawag ng maraming “rebolusyon.” Bakit ba, sa dagat ng mga nakataas na senyas ng “Laban,” marami pa ring kamao ang ginustong itaas? Sa musmos na isip niya noon, naitanong niya: Bakit hindi na lang magkaisa ang lahat sa iisang senyas?

Ilang taon pagkatapos, sa hayskul, isang tanong din ang isusulat niya sa diary na obligadong ipinapagawa sa kanila ng guro sa Ingles. Bakit ba, sa kabila ng paglipat ng iba’t ibang bansa mula sosyalismo patungong kapitalismo – na nangahulugan ng demokrasya noon sa mata niya – mayroon pa rin sa bansa na sosyalismo ang ipinapaglaban? Bakit gusto ng iba ang inaalisan na ng marami?

Ilang taon pagkatapos, matatagpuan niya ang sarili sa hanay ng mga ayaw sumunod sa agos ng uso ng kanyang pagkabata. Malalaman din niyang hindi talaga rebolusyon ang naganap, na hindi tunay na sosyalismo ang bumagsak at lalong hindi nangangahulugan ng demokrasya ang kapitalismo, kundi ng diktadura ng burgesya. Sa isip niya, mahalagang aral ito tungkol sa mga uso.

Mababasa niya ang artikulo ng isang Charles Krauthammer, kolumnista ng TIME Magazine, na nagpormalisa tungong patakaran ng mga naganap, para ipatupad ng US: Gumamit ng mga pwersang elite at demokratiko sa mga bansa para palitan ang mga hayag na diktadura – na bagamat sinuportahan ng US ay bumaho na sa sambayanan – at para ietsapwera ang mga pwersa ng Kaliwa.

Maoobserbahan niya na marami sa mga bansang sinasabing gumaya sa People Power at lumaban sa mga diktadura ay may mga gobyernong bagamat hindi tunay na sosyalista ay hindi rin nagpapasakop sa US: Tsina, Silangang Europa… Mula sa lantad na malupit na paghahari ng gobyerno tungo sa di-lantad na malupit na paghahari ng merkado. Kulang pa ang mga pagbabago.

salgado_serra_pelada

(3)

Sa panayam niyang “Roads to Renegacy,” nadaplisan ng dating Maoistang laging pilosopong Pranses na si Alain Badiou ang usapin ng mga dating maka-Kaliwa na nalulong sa ilusyong malapit nang magtagumpay ang rebolusyon. Tinatanong kasi siya tungkol sa mga dating maka-Kaliwa na hayagang sumuporta sa rehimen ni Nicolas Sarkozy, neo-liberal na pangulo ngayon ng Pransya. Sabi ni Badiou, karamihan sa mga dating maka-Kaliwang ito ay galing sa Gauche Proletarienne, ultra-kaliwang grupo sa Pransya, noong dekada ’60.

Aniya, may “maling pagsusuri” ang mga taong ito “ng sitwasyon noong panahong iyon, sa mga taong 1966-1973; inisip nilang talagang rebolusyunaryo ito, sa kagyat na pakahulugan.” Pero dahil hindi nga nagtagumpay ang rebolusyon, humantong ito “kung hindi man sa nahadlangang ambisyon, [ay] sa reyalisasyong kakailanganin ang marami-raming kahirapan at sigasig sa isang stiwasyong hindi naman mainam.” Iba pa rito ang mga tinawag niyang “matapat na tumiwalag (renegades)” na umalis dahil sa kaibahan ng prinsipyo.

Madiin siya sa pagtuligsa sa una, dahil ang mga ito ang nakipagsabwatan sa rehimeng Sarkozy. Aniya, tinanong niya halimbawa ang magkapatid na Jacques-Alain at Gerard Miller, mga sikat na sikoanalista, kung bakit bigla-bigla na lang umalis ang mga ito sa Kaliwa. Sabi raw ni Gerard, “Dahil naunawaan naming hindi tayo makakasunggab sa kapangyarihan.” Sabi ni Badiou, mga tao itong “tumingin sa ginawa nila hindi bilang simula ng mahabang paglalakbay, na may maraming pag-alon at paghupa, kundi bilang landas tungong kapangyarihan.”

Ayon kay Badiou, inisip ng mga taong ito na kaya nilang makamit ang kapangyarihan sa pamamagitan ng “rebolusyunaryong sigasig” pero naumpog sa pagkamalay na kumplikado ang mga bagay. “Ang patunay nito, marami sa mga taong ito ang nakahanap ng mga posisyong makapangyarihan sa ibang lugar, sa sikoanalisis, sa midya, bilang pilosopikal na komentarista at iba pa.” Aniya, ang linya ng pagtatakwil ng mga ito ay hindi “Babalik ako sa pagiging di-kilala,” kundi “Hindi iyun ang tamang baraha, kaya maglalaro ako ng iba pa.”

salgado_ghourma_rharous

Ganito rin kaya ang nangyari sa mga dating maka-Kaliwa na “na-disilusyon” ng pagkakamali kaugnay ng eleksyong snap at ng Edsa 1 noong 1986 at pagkatapos ay nakipaglaro na sa negosyo at pulitika ng imperyalismo at mga naghaharing uri – at ang iba’y lantarang naglilingkod ngayon sa rehimeng US-Arroyo? Mga taong kapangyarihan ang hanap, hindi na mahalaga kung para kanino ito kailangang paglingkurin? Ipinagmamalaki ni Badiou ang tindig niya: “Gumawa ako ng permanenteng paninindigan, hindi iyun kalokohan lang ng kabataan.”

13 Agosto 2009

ayala-mob.jpg

Para sa marami, hudyat ng panibagong bugso ng pagkamulat at pagkilos ng mga nasa panggitnang uri ang protestang masa noong Pebrero 15. Puntirya ngayon ang mga nasa uring ito ng paghimok kapwa ng mga puwersang maka-Gloria at anti-Gloria.

Target: Panggitnang Uri

(1)

Susi, ayon sa ilang manunuring pampulitika, ang papel ng mga nasa middle class o panggitnang uri sa panahong ito para mapatalsik ang rehimeng Arroyo. Sang-ayon ako, bagamat dapat balansehin ito ng pagdidiing matagal nang namumuhi sa rehimeng ito at kumikilos, sa iba’t ibang paraan, ang masang anakpawis – ang mga manggagawa, magsasaka, at maralita sa pangkalahatan. Magiging mas matatag at malakas ang paglaban ng mga nasa panggitnang uri kung kasanib ng pagkilos ng mga anakpawis. Sama-samang pagkilos ang tinutukoy ko, kasama ang pagmamartsa sa mga lansangan.

Sa tingin ko, alam na rin ng rehimen ang susing papel na ito. Laman ng balita ang mga propaganda at hakbangin – “taktika” ang mas walang moralidad na tawag kaya mas angkop – ng rehimen na masasabing nakaturol sa mga nasa panggitnang uri, o sa mga propesyunal, at mga estudyante at guro na siyang pinaka-konsentradong seksiyon ng uring ito. Narinig ko na rin ang mga ito dati, noong nasa krisis ang rehimen. Dati iniisip ko, sinusulit lang ng rehimen ang pinag-aralan sa mga agham panlipunan ng bayarang mga utak nito. Ngayon, masasabi ko, “Now I understand what you tried to say to me”.

(2)

Mahalaga ang tampok na kaso ni Atty. Fely Arroyo, asawa ni Sen. Joker Arroyo, para maunawaan sa antas na personal – eksistensiyal? – ang epekto ng mga propaganda at taktikang ito sa mga nasa panggitnang uri. Ipinapakita ng mga aksiyon niya at ng tugon niya sa testimonya ni G. Jun Lozada ang pag-iwas sa pakikisangkot sa mahalagang isyung pambansa kahit kumatok na ito – at pinatuloy na nga niya sa isang antas – sa kanyang pintuan. Gamit ang teknikalidad ng kanyang propesyon, iniwasan niyang makialam kahit bilang mamamayan sa isyung napakahalaga ngayon para sa bansa.

Walang duda, maipagtatanggol ang ginawa niya sa kahit saang hukuman, hindi siya bumaklas sa rehimen sa harap ng pagdulog ni G. Lozada, at hindi siya dapat puntiryahin ngayon ng atake ng rehimen. Sa isang banda, kauna-unawa ang ginawa niya. Pero iyun ang isa sa dapat nating gawin ngayon: ang tumangging ituring na katanggap-tanggap ang ginawa at sinabi niya at idiing ang mga ito ay mali, mali, mali. Wastong sagot ang ginawa niya sa maling mga tanong. Nakatuon ang mga aksiyon niya sa paglusot sa mga hukuman, pagtakas sa impresyong kumalas sa rehimen, at pag-iwas sa mga atake nito.

(3)

Mainam talakayin ang kaso ni Atty. Arroyo dahil, kung ibabatay sa pagpanig ng kanyang asawa, kontra-Marcos siya noong 1986 at kontra-Estrada rin noong 2001. Sinang-ayunan pa siya ni Prop. Solita Collas-Monsod. Ano’ng klaseng “kultura” sa panahon ng rehimeng Arroyo – maraming talakayan ngayon tungkol sa “kultura ng korupsiyon,” “kultura ng panunupil,” at iba pa – ang konteksto ng ganitong mga aksiyon? Masyadong pasibo ang dating ng salitang “konteksto”; ang tinutukoy ko ay ang kulturang humubog at nagpatatag sa ganitong tugon, pero hinuhubog at pinapatatag din ng ganitong tugon.

Sa kanyang mahalagang sanaysay na “Death-By-Death,” sinuri ni Prop. Neferti Xina M. Tadiar, progresibong intelektuwal, ang kulturang konteksto – sa pag-unawang binanggit sa itaas – ng malaganap na pampulitikang pamamaslang sa bansa. Aniya, “Ang paggamit ng salitang pasismo para ilarawan ang kasalukuyang sitwasyon ay dapat… na magpaalala sa atin na laging mayroong dimensiyong pangkultura sa praktika at organisasyong ito ng kapangyarihan ng estado.” Maaaring humalaw sa sanaysay niya para unawain kung paanong hinahadlangan ng rehimen ang isa pang People Power.

Tutal, binanggit niyang “proyekto ng isang pandaigdigang kampanyang kontra-terorismo na kumpiskahin” ang tinatawag niyang “transnasyunal na damdaming pantao” sa pamamagitan ng “paglikha ng lahat ng klase ng pang-emosyon at pang-ideolohiyang hadlang laban sa posibilidad ng pagbuhos ng kolektibong pagluluksa at pagkamuhi sa pinsalang pantaong siningil ng mga hukbo ng mga naghahari sa mundo.” Ang mga hadlang na ito, ayon sa kanya, “ay ang pangkaisipan at panlipunang katapat ng mga taktikang pre-emptive na ginagamit ng mga kalagayan/estado (states) ng emergency.”

Hindi ba’t, muli, nasa estado ngayon ng emergency ang rehimen? Inilarawan niya kung paanong ihinihiwalay at pinapamanhid ang mga miyembro ng uring “metropolitan,” o panggitna at nakatataas, sa malaganap na karahasan sa bansa. Aniya, nagagawa ito sa pamamagitan ng pagpapatimo ng “pangkaisipan at panlipunang depensa ng inaatakeng civil society” sa mga uring ito, gayundin ng paglulong sa kanila sa “nakakagumong pang-araw-araw na aktibidad na pambuhay ng ‘pagtatagumpay’ (‘making it’).” Ang huli, aniya, ang “laya” na “binabantayan” ng sikat na programang kontra-insurhensiya ng gobyerno.

(4)

Sa paghadlang ng rehimeng Arroyo sa panibagong People Power, partikular ang paglahok ng mga nasa panggitnang uri, nariyan ang (1) banta ng pandarahas at kaguluhan, gayundin ang (2) pagpapakitang-tao ng kahit minimal na pag-unlad. Sa una, nariyan pa rin ang mapanupil na mga patakarang sumasawata sa mga protestang masa, gayundin ang pag-iimbento ng kung anu-anong kuwento – pambobomba, pagpaslang kay Gng. Arroyo, panggugulo ng NPA, at iba pa. Sa ikalawa, ang pagpapakita ng suporta ng mga negosyante, propaganda ng paglago ng ekonomiya, mga call center.

Dahil pakana ang mga ito ng naghaharing mga uri, hindi ito mapapatigil ng mga mamamayan, maging ng Kilusan para Patalsikin si Gloria. Kailangang ilantad at labanan ang mga ito. Pero mas mapaminsala sa kamalayan ng mga nasa panggitnang uri, sa tingin ko, ang iba’t ibang pahayag at pagsusuri na pinapawalan ng mga tauhan ng rehimen, at ni Gng. Arroyo mismo. Tinutukoy ko ang mga pahayag na sa pangkalahatan ay may layuning maliitin, o pagmukhaing maliit, ang mga makakamit ng sambayanan, kasama ang panggitnang uri, kung muling maglulunsad ng pag-aalsang People Power.

Tampok na punto sa mga propagandang ito ang sumusunod: (1) “People Power Fatigue,” o ang diumano’y pagkapagod ng mga tao na sumali at sumuporta sa isa pang pag-aalsang People Power; (2) “Walang alternatiba, o si Noli lang”; (3) “Bulok ang kulturang pampulitika ng bansa,” bagay na minsang nasabi ni Gng. Arroyo mismo; (4) “Imperial Manila” lamang ang kumikilos at nagpapasya sa mga pag-aalsang People Power. Ang (1) at (2), nagpapahiwatig na maiiwan sa ere ang mga nasa panggitnang uri kung kikilos sila. Ang (1), (2) at (3), nagdidiing sistema ang tunay na problema ng bansa.

Sa pangkalahatan, idinidiin ng propaganda ng rehimen na: Nakaugat ang mga isyung pampulitika, maging ng rehimeng Arroyo, sa kabulukan ng sistema ng bansa – bagay na sinasang-ayunan ng maraming mulat na mamamayan, lalo na ng Kaliwa. Dahil dito, walang magaganap na malaking pagbabago sa bansa mapalitan man ang rehimen. Sa pinakamasahol pa nga, gulo at gambala lamang ang idudulot ng pagpapalit ng rehimen sa sumusulong na ekonomiya ng bansa. Sa pangkalahatan, nagpapalaganap ng sinisismo ang rehimen – sinisismo sa iluluwal ng sama-samang pagkilos ng taumbayan.

unrealtwinhead.jpg
Mainam na larawan ito ng uring petiburgis –
larangan ng maraming pagtatalo sa kalooban.

(Galing ang larawan sa beaglesramsay.co.uk.)

(5)

Wasto, sa tingin ko, na idiing sistema ang ugat ng mga suliranin ng bansa. Sa sobrang bulok ng rehimeng Arroyo, malinaw na inilalantad nito na bulok ang sistema. Mainam na pagkakataon ito para manawagan ng pag-igting ng partisipasyon ng mga mamamayan, kasama ang mga nasa panggitnang uri, sa mga usaping pambansa – sa pamamagitan, halimbawa, ng pagsali sa makabayang mga organisasyon. Pagkakataon din ito para maitaas ang antas ng pagmamatyag at pakikisangkot ng mga mamamayan sa gobyernong papalit sa kasalukuyang rehimen, kung tuluyan nga itong mapapatalsik.

May epekto ang pagdidiin sa kabulukan ng sistema, gayunman, na ilihis ang atensiyon ng mamamayan palayo sa grabeng antas na inabot ng rehimeng ito sa pagpapasidhi sa kabulukan ng sistema – sa pananagutan nito, sa madaling salita. Mas marami pa rin, sa tingin ko, ang mas madaling makakasapul sa kabulukan ng rehimen kaysa ng sistema. Dahil dito, mahalaga pa ring balikan at buuin ang pinakamasasahol na krimen ng rehimen: pandarambong at katiwalian, ekstrahudisyal na pamamaslang at pampulitikang panunupil, pandaraya sa halalan at pagsalaula sa mga institusyon ng bansa, at iba pa.

Mahalagang patampukin at gawing katakam-takam sa mga nasa panggitnang uri at sa mamamayan ang taktikal na mga tagumpay sa pagpapatalsik sa rehimen: ang ginhawa, kahit pansamantala, na idudulot ng pagtigil ng mga patakarang nabanggit na itinulak ng rehimen at ipinahintulot ng sistema – at ang katarungan sa pagpaparusa sa maysala. Sinikap ng mga mamamayan sa iba’t ibang paraan na makamit ang mga tagumpay na ito sa balangkas ng rehimen. Pero pinagtakpan lamang ng rehimen ang mga kasalanan nito. Ang masama pa, gumawa pa ito ng mas matitinding krimen laban sa sambayanan.

Sa ganito, titining na hindi “People Power Fatigue” ang nararamdaman ngayon ng mga mamamayan kundi “Gloria Fatigue” – na tila sinasabi ng islogang “Sobra na! Tama na! Kilos na!” Titining na kahit aso, sabi nga ng kolumnistang si Conrado de Quiros, ay puwedeng ipalit sa pangulong ito – at pagtigil sa kahibangan at pagkakaroon ng katarungan ang kapalit ng rehimeng ito. Titining na mahusay na hakbang ang pagpapatalsik sa rehimeng ito para baguhin ang bulok na sistema. Mababalik-aralan ang Edsa 1 at 2 na malinaw na naganap sa buong bansa, hindi lamang sa Kamaynilaan.

Makakatulong ito sa pagbubuo ng tapang ng sambayanan para kumilos kahit sa harap ng panunupil – banta man o aktuwal. Mas mailalantad ang kahungkagan ng “pag-unlad” na sinasabi ng gobyerno, bukod pa sa paglalantad sa datos ng “pag-unlad” na ginagamit nito. Sa ganito, mas matatag na kikilos ang mga mamamayan nang hindi naghihintay sa paglitaw ng ipapalit kay Gng. Arroyo. Dahil, ang totoo, mapapalitaw ang karapat-dapat na papalit sa kanya – konseho man ng iginagalang na mga lider na anti-Gloria, o konstitusyunal na kahalili – kung tuluy-tuloy at papalawak ang mga protestang masa.

(6)

Sa tingin ko, sa ganitong pagpapaliwanag sa isyu, mas makakapag-abot-kaya – dalumat ito ni Prop. Ramon “Bomen” Guillermo – ang mga anti-Gloria at progresibo sa marami sa mga nasa panggitnang uri at mamamayan. Mas makakapagbukas ito ng pinto para sa kanilang pag-unawa, paglahok at pagkilos. Mas maaabot at mababago nito ang pagkatao (subjectivity) ng mga Atty. Fely Arroyo sa hanay ng panggitnang uri. Sa tingin ko, gayunman, kailangang direktang tugunan ng mga progresibo ang usapin ng pagkatao – sa harap ng ilang taong paghubog ng rehimen sa pagkataong gusto nito.

Magandang halimbawa ang ginagawa ngayon ng Student Alliance for the Advancement of Democratic Rights in UP o STAND-UP sa halalang pangkonseho. Laman ng tema nito ang mga salitang “iskolar ng bayan”. Sa mga pahayag nitong nabasa ko, malinaw na panawagan ito para sa pagkataong kaiba sa dominanteng hulma o kanal na pinagpapasukan sa mga estudyante ng UP. Pagpapatampok ito sa estudyanteng nag-aaral at nakikisangkot sa mga isyung panlipunan, at sa gayon ay humuhulagpos sa napakaraming limitasyong ipinapataw ng rehimen at sistema – taliwas kay Atty. Arroyo.

(7)

Mabuti na lang, nakadalaw ako sa isang kaibigan. Naregaluhan ko ang sarili, sakto sa anibersaryo ng Edsa 1, ng pagbabalik-aral sa librong Walang Himala! Himagsikan sa Edsa ni Gng. Angela Stuart-Santiago. Panawagan ko sa lahat na basahin ang napapanahong librong ito, na masinsin sa interesanteng mga kuwento ng Edsa 1, balansiyado ang paglalahad maging sa papel ng Kaliwa, at huwaran ng magaang na estilo ng pagsusulat sa wikang Filipino. Kung ano sa kanyang blog si Gng. Stuart-Santiago, ganoon din siya sa librong ito – makabayan at intelihenteng “chikadora”.

May sinabi dito si dating Pres. Cory Aquino na mahalaga sa pagkataong kailangan natin ngayon: “Sa tingin ko, tamang-tama lahat ng nangyari noon. Lahat ay biglaan, kusang-loob. Walang direktor. Ang mga tao lamang, na sa matinding pagnanasang magkaroon ng pagbabago, ay nagawang makamit ang pagbabago. Ang mga tao mismo ang siyang kumilos, at sa pamamagitan ng pagsasama-sama at pagkakaisa nila ay nagkakilanlan ang magkakapwa-Pilipino… Ang totoo, sana ay magkaroon pa ng maraming Edsa, kahit parang imposible, o matutunan man lamang natin ang mga leksiyon ng Edsa.”


25 Pebrero 2008

diaspora.jpg

Patunay ang patuloy na paglikas ng mga Pilipino para magtrabaho sa ibang bansa na wala pa ring tunay na pagbabagong nakakamit sa kabila ng dalawang pag-aalsang Edsa. “Diaspora” ang titulo ng magandang painting na ito ni Antipas Delotavo, na nakuha ko naman sa blog ng manunulat na si Marne L. Kilates.

Edsa Dalawa, Tatlo. Apat!

(1)

Masakit ang ulo ni Obet noong gabi ng Enero 15, 2001. Dahil siguro sa kakalakad maghapon. O sa panonood ng pelikula sa napakalamig na Film Center ng Unibersidad ng Pilipinas na paaralan niya. Paroo’t parito ang mga kapwa-aktibista sa isang masikip na kuwarto sa Vinzons Hall habang nanonood ang marami, tulad ng naunang mga gabi, ng telebisyon. Hindi siya nakakasabay noong una, pero namalayan niyang hinaharang ng ilang senador – na pare-parehong mukhang kontrabida sa pelikula – ang isang mahalagang ebidensiya sa kasong impeachment ni Pang. Joseph Estrada sa Senado.

Noong nanalo sa botohan ang pagharang sa ebidensiya, sumabog sa galit ang mga tao sa kuwarto. Kanya-kanyang bulalas ng galit, nag-aapuhap ng gagawin. May nagsabing sa kinabukasan na lang maglunsad ng kilos-protesta. Maalab na tumutol ang marami, pati si Obet na sa panahong iyon, sa salita ng mga aktibista, ay “agit na agit” o agitated. “Puntahan natin ang bahay ni Miriam, kadyutin natin ng troso ang tarangkahan! Basta dapat ngayon na.” Hindi rin naman nagtagal at ganoon na ang tingin ng marami. “Para saan pa’t petiburgesya ang matabang lupa ng kaliwang oportunismo?” pahabol niya.

Dala-dala ang iilang megaphone, bandila at streamer, humungos ang mga aktibista sa mga dormitoryo. Si Obet, itinalaga sa Kamia at Sampa, magkatabing dormitoryong pambabae. Lumapag muna siya sa Narra, at nagsalita sa megaphone. Kaunti pa lamang ang mga estudyanteng lumalabas. Nanonood pa siguro ng telebisyon, naisip niya. Ilang gabi bago iyon, naalala niya, nagsalita siya sa general assembly ng Narra, kabado sa kilalang kakulitan ng mga residente sa sinumang seryosong kumakausap sa kanila. Wala nang maraming tanong noon, bukod sa sino o anong ipapalit kay Estrada.

Sa Kamia at Sampa, ligalig ang mga lider ng dormitoryo. Pinayagan sina Obet na magsalita at manawagan ng pagkilos sa sound system. Inabot ng curfew kaya sinarhan na ang gate ng Sampa at hindi na puwedeng magsalita sa loob ng Kamia. Tuluy-tuloy na nagsalita ang mga kapwa-aktibista ni Obet sa labas ng dormitoryo. Maya-maya pa, lumaganap ang mensaheng text na nanawagan na si Cardinal Jaime Sin na tumungo ang mga tao sa Edsa. Nagsimula na ring umikot ang mga sasakyan ng mga guro at maging fraternity na nag-iingay, bumubusina. “Ito na nga iyun!” noon lang naisip ni Obet.

Maya-maya pa, dumami na ang mga residenteng dumudungaw sa Sampa at lumalabas sa Kamia para magtanong: Paano kami makakasama? Paano tayo makakapunta doon? Dahil sa pagmamatigas ng mga tagapamahala ng mga dormitoryo, may ilan pang naiyak. Dahil dito, alaala ni Obet, hindi rin napigilan ni Ninay Festin, vice-chair ng konseho ng mag-aaral noon, na maiyak. Lumaganap ang balitang ang mga residente ng Ilang-Ilang – na binansagang “kumbento” ng kampus – ay nagsilabas sa mga bintana at kumapit sa mga puno para makasama. Sa kung anong paraan, marami ang nagmartsa.

edsa-sa-ilalim-ni-gloria.jpg

Hindi minilitarisa nang ganito ni Erap ang Edsa noong panahon niya.

Mahaba ang martsa noong gabing iyon, alaala ni Obet. Dumaan sila sa Katipunan at pagkatapos ay sa Aurora para tumagos sa Edsa. Kuwento ni Obet, naisip ng mga kasamahan niya pagkatapos na sana ay ibang ruta ang ginamit nila, sa Philcoa-East Avenue sana. Puro kasi puwestong komersiyal ang mayroon sa Katipunan, kaya wala gaanong tao sa gilid. Kaya pana-panahon lang ang pagsigaw ng hanay ng mga islogan. Dala na rin marahil ng pagkapagod, na hindi naman gaanong alintana at inireklamo ng mga sumama. Ang nasa isip ng marami: Kailangang makarating sa Edsa, ngayon na.

(2)

Maraming tining na alaala si Obet sa araw-araw na pagsama sa Edsa. Ang nakaitim na hanay ng mga estudyanteng kusang tumungo sa mga lobby ng mga gusali sa UP. Ang dami ng mga taong nakapila sa MRT tuwing umaga na ang ilan ay sumanib sa hanay ng mga nagmamartsa. Ang malamyang pahayag ni Pres. Francisco Nemenzo, Jr. ng UP na tila paglalarawan sa mga nangyayari at hindi pagtindig laban kay Estrada. Ang maalab na talumpati ni Rosanna Roces sa Edsa Shrine na parang ganito: “Ako, para mapakain ko ang mga anak ko, naghuhubad ako. Ikaw, putang-ina mo, nagnanakaw ka sa bayan!”

May isang gabi sa Edsa Shrine na parang naging konsiyerto ni Gary Valenciano. Sari-sari ang pakulo ang mga paaralan para makilala sa hanay. Nagsikap sina Obet na maglunsad ng mga talakayan para palalimin sa mga dumalo ang usapin, na hindi lamang sapat ang pagpapalit ng pangulo, na ang kailangan ay baguhin ang sistema. Walang katulad si Carmen “Nanay Mameng” Deunida sa pagpapaalab ng damdamin ng mga tao. Klasiko ang nasabi niya sa naunang mga pagkilos: “Ang pangako noon ni Erap, pabahay para sa maralita. Iyun pala, mass housing para sa mga kerida niya!”

Noong hindi binuksan ang ikalawang sobre, panauhin ng ABS-CBN si Prop. Victoria “Vicky” Avena, guro sa UP College of Law, bilang komentarista. Inulit niyang hindi lamang hudisyal ang proseso ng impeachment, kundi pulitikal din. Alaala pa ni Obet ang sinabi niya: “Baka kailangan pang makita ng ating mga senador ang paglawak ng pagkilos ng mga mamamayan.” Tuwang-tuwa si Obet sa sinabi niya. Kaya noong isang gabi sa Edsa Shrine, malapit sa mga kandilang nakahanay nang “Oust Erap,” nilapitan niya ang propesor. Nagpasalamat siya, kung paanong nagpapasalamat ang fan sa idolo.

(3)

Nasa Edsa Shrine si Obet noong gabing nag-uurong-sulong ang hanay sa pagmamartsa patungong Mendiola. Pagkatapos lang niya nalamang may debate pala noong gabing iyon – at nasa panig ng mga ayaw magmartsa ang Sanlakas at si Prop. Winnie Monsod. Sa pagpupulong ng organisasyon niya noong gabing iyon, sinabing magmamartsa na kinabukasan ang hanay patungong Mendiola. Kailangan daw ng mga taong mauunang magpropaganda sa dadaanang mga lugar para himukin ang mga residente na sumama at magpakita ng suporta. Dahil siguro madaldal si Obet, isa siya sa napiling sumama.

Noong una, may pangamba sa mga kasapi ng mga ipinakat na team. Malaganap kasi ang pagtinging malakas pa rin ang pagsuporta kay Erap ng mga maralitang tagalungsod kahit noong mga panahong iyon. Ang sumagi sa isip niya, baka awayin siya, o bugbugin, o saksakin. Sa pagbabahay-bahay, wala namang na-engkuwentro si Obet na galit na mga residente. Pinakamasama na kung ayaw makinig ng kinakausap niya, o kung kalmado nitong sinasabing “Maka-Erap ako eh.” Naaalala pa niya ang bungad niya sa pagsasalita: “Magmamartsa na po rito iyung mga nasa Edsa. Sumama na po tayo.”

Pagkatapos, nagtipun-tipon ang mga nasa team – sa may Trabajo sa España, alaala ni Obet. Ang almusal: pandesal na may palamang peanut butter na nakalagay sa isang balde. Nanlilimahid na siya, pakiramdam ni Obet sa puntong ito. Kaya nagpaalam siyang maliligo sa bahay nila sa malapit. Pagdating sa bahay, dahil may naliligo pa, nagpasya siyang maidlip muna. At dahil naaawa sa kanya ang mga magulang niya dahil mukha na siyang pagod at puyat, hindi siya ginising. Nagising na lang siya, at nagulat, noong masayang sumigaw na ang tatay niya: “Obet, nag-resign na! Obet! Wala na si Erap!”

erap.jpg
Ang paglikas ng pamilya Estrada mula sa Malakanyang

“Buwisit!” na lang ang nasabi ni Obet. Masamang masama ang loob niya. Halos maiyak siya sa pagkadismaya, sa sarili higit sa lahat. Bakit pa siya natulog? Alam niyang napakahalaga ng naganap at gusto niyang maging bahagi noon. Ang nakita niya sa telebisyon, nanunumpa na si Gloria Macapagal-Arroyo. Ilang taon pagkatapos, patuloy niyang pinag-iisipan ang naganap. “Kung maihahalintulad sa maikling panaginip ang masayang panahon ng pagpapatalsik kay Estrada,” sabi niya, “ang panunumpa ni Gloria ang simula ng bangungot na tumapos sa panaginip na iyon” – pansamantala, marahil.

(4)

Nakatutok din sa telebisyon si Obet noong inaaresto ng rehimeng Arroyo si dating Pang. Joseph Estrada sa bahay nito. Dahil nananatili siyang matapat sa Edsa 2, tiningnan niya iyong paglubos sa tagumpay ng pagpapatalsik sa pangulo. Pero nahiwagaan si Obet sa pag-uulat: Kung si Prop. Victoria Avena, sa tingin niya, ay di-tanyag na bayani ng Edsa 2, si Pinky Webb naman ay di-tanyag na bayani ng Edsa 3 – at isang kontrabida para sa kanya. “Akalain mo,” sabi niya, “umiiyak habang nag-uulat sa pag-aresto kay Erap! Hindi naman siya tanga para di niya maisip na nakakagatong siya sa damdamin ng mga tao.”

“Wala namang problemang manggatong ng mga tao sa mga usaping kailangan iyon,” pahabol ni Obet. “Pero noong panahong iyon, iniiyakan niya ang isang taong dapat talagang litisin at parusahan!” At narito, ayon kay Obet, ang problema sa Edsa 3, kung bakit ito nabigo. “Higit pa sa usapin ng mga taktika – papalapad na protestang masa, pagkabig sa mga pulitiko at militar, maging sa Simbahan, at iba pa – walang batayang moral ang Edsa 3. Doon naman manggagaling ang kakayahan nilang kumabig ng mga tao.” Ibig niyang sabihin, “Wala iyung matatag na isyu para ibalik si Erap sa poder.”

(5)

Sa panahon ng panunungkulan ni Gng. Arroyo, makikita kung paanong ang taktikal na interes ng isang paksiyon ng naghaharing uri na manatili sa puwesto – at magsulong ng tinitingnan nitong “pag-unlad” ng bansa – ay humahantong sa paggamit nito sa pinakamasasahol na armas ng sistema para panatilihin ang sarili. Para halimbawa durugin ang mga kalaban sa pulitika, at kabigin ang militar at US na siyang pinakamasasandigan nito, itinodo nito ang pasistang pagsupil sa armado at di-armadong Kaliwa. Sa isang banda, nagtutugma ang interes nito at ng sistema.

Sa ganitong kalagayan, ang taktikal na pangangailangan ng mga mamamayan na patalsikin si Gng. Arroyo sa pagkapangulo ay madaling palalimin sa matagalang interes nila na baguhin ang bulok na sistema. Higit pa kay Estrada – na kinainisan ng marami mas dahil sa imoralidad niya, bukod pa sa mga kasalanan niya sa bayan – inilalantad ni Gng. Arroyo ang kabulukan ng sistemang hindi lamang nagluwal sa kanya, kundi ay nagagamit niya para manatili sa kapangyarihan. Pinapatunayan ng giyera kontra sa Kaliwa, halimbawa, na marahas na lumalaban ang sistema sa tunay na pagbabago.

Sa sanaysay niya nitong huli na “Kapangyarihan sa sambayanan,” naglinaw si Dr. Carol Pagaduan-Araullo na “Totoong napakahalagang magmulat, magpakilos at mag-organisa ng mga mamamayan para sipain ang rehimeng Arroyo at palitan ito ng gobyernong demokratiko, nakadireksiyon sa reporma at makamamamayan. Kung, sa susunod na dalawang taon, ay hindi ito makakamit ng kilusan para sa tunay na pagbabago, maaari nitong tuluy-tuloy na itaas ang kamalayan ng ating mga kababayan hinggil sa mga suliranin ng lipunang Pilipino at kung nasaan ang solusyon…”

satur-ocampo-sa-mendiola.jpg
Si Ka Satur Ocampo sa makasaysayang martsa sa Mendiola noong Edsa 2

Inilahad niya ang pakinabang ng “kilusan para sa tunay na pagbabago” sa ganitong pag-unawa sa tungkuling patalsikin ang rehimeng ito: “Sa proseso, makakapagkamit ng kagyat na mga ganansiya, kasama na ang pagsawata o pagpapaatras sa mas mapangwasak at mapanupil na mga patakaran ng rehimeng Arroyo.” Marahil, tinutukoy niya ang pagkakamit ng ginhawa, kahit kaunti, para sa mga mamamayan. “At sa matagalan, nailalatag ang paborableng kalagayan para sa mas malalim at malawakang pagbago sa kaayusang panlipunang itong bulok at batbat ng krisis.”

Sang-ayon si Obet. “Napakaraming aktibista ang iniluwal ng buong pakikibaka para patalsikin si Erap. Nasa iba’t ibang larangan na sila ngayon ng makabayang kilusan ng mga mamamayan.” Ibig niyang sabihin, “Sa pagpapatalsik kay Erap, maraming kabataan at estudyanteng tulad ko ang namulat hindi lamang sa kabulukan ni Erap, kundi ng buong sistema, kaya kumikilos pa rin hanggang ngayon.” Totoo, tagumpay ng sambayanan na napatalsik si Erap, pero magandang tagumpay din nito ang pagkapanday ng maraming kabataan na matagalang maglilingkod sa sambayanan.

(6)

Nitong Enero, nagbalik-tanaw si Prop. Judy M. Taguiwalo sa makabayang tradisyon sa loob ng Unibersidad ng Pilipinas na isang reaksiyunaryong institusyon. Ginunita niya ang iba’t ibang militanteng pagkilos ng mga estudyante noong bago mag-Batas Militar, kasama na ang Diliman Commune at Sigwa ng Unang Kuwarto ng 1970. Kaugnay ng huli, nabanggit niya, “Dito talaga, marami kaming na-radikalisa sa usapin ng pasismo ng Estado dahil sa tindi ng bugbugan.” Tiyak, hindi nagpunta sina Prop. Taguiwalo sa protesta para mabugbog. Pero nakapagmulat ang nangyari sa marami niyang kasama.

Nito ring Enero, nagbalik-tanaw si Prop. Roland Tolentino sa karanasan niya sa pagsama – kasama pala siya doon! – sa protestang humantong sa tinatawag na ngayong Masaker sa Mendiola noong Enero 1987. Nakakapagpaalab ng damdamin kahit ang simpleng pagsasalaysay niya. Pagtatapos niya, nang marahil ay tinutukoy ang sarili niya at sariling pagdanas sa nangyari, “Ang Mendiola ay dambana ng kontemporaryong pakikibaka ng mga mamamayan. Dito sa kanyang paanan namumulat ang daan-daang libong nakikibahagi sa kolektibong karanasan sa kilusang pakikibaka.”

Hindi ko gustong idambana at papurihan ang pagdanas ng karahasan bilang mahusay na tagapagmulat na, totoo naman, pumapawi sa maraming sapot at agam-agam sa pag-iisip ng mga lumalahok para sa reporma o pagbabagong pinapaniwalaan nila. Ang punto: walang katulad ang militanteng pakikibaka sa pagmumulat sa maraming tao, may marahas mang tugon ang Estado sa dulo. Maaaring hindi makamit ang target na tagumpay – pagbaba ng presyo ng langis kay Prop. Taguiwalo, reporma sa lupa kay Prop. Tolentino – pero tagumpay ang pagtatag ng loob ng mga lumahok.

Nagdagdag pa si Obet: “Wala akong kilalang aktibistang nagtagal sa pakikibaka na hindi nalubog at nasangkot nang malalim sa pakikibaka ng mga manggagawa, maralitang tagalungsod o magsasaka. Lagi’t lagi, may ginugunita iyang piketlayn at welga. Mahalaga ang taktikal na tagumpay, pero mahalaga mismo ang karanasan ng pakikiisa at paglaban para sa matagalang tagumpay.” Pahabol pa niya: “Oo, hindi lahat ng sumama sa Edsa 2, sumulong at kumilos para sa matagalang pagbabago. Hindi naman iyon ang punto. Ang punto, marami sa mga sumama ang napatatag.”

(7)

Sabi ni Domingo Castro de Guzman kaugnay ng La Fronde, digmaang sibil sa Pransiya noong 1648-1653: “Ang isang sambayanan na natuto kung paano lumabag sa isang hari, bagamat iginupo ng puwersang militar, ay hindi na maaaring maging sambayanang katulad ng dati.” Masarap itong isipin patungkol sa sambayanang Pilipinong nagpatalsik sa dalawang pangulong naghari-harian at ngayon ay gustong magpatalsik sa reynang sa maraming punto ay mas masahol sa naunang mga hari. Totoo rin ito sa maraming punto – sa madiing pagtutol sa lantarang pagdedeklara ng Batas Militar, halimbawa.

Pero puwede pang palalimin ang kahulugan ng sinabi niya kung ilulugar ang kilusan para sa pagbabago sa kaluluwa ng sambayanang iyon. Sa malaking bahagi, ang kilusang iyon ang nagtitiyak na hindi manunumbalik ang sambayanang iyon sa dating antas ng pagkaalipin at pagkabusabos. At kung igiit man ng mga bagong naghahari-harian ang muling pagyukod ng sambayanan sa dating antas, patuloy iyong matatag na lalaban.

24 Enero 2008

atrillanes.jpg

Maaaring palpak sa isang pagtingin ang huling pag-aalsang ginusto niyang paputukin, pero lalong minamahal ngayon ng nakakaraming mga mamamayang nasusuklam sa rehimeng Arroyo si Senador Antonio Trillanes IV.

Para kay Senador Antonio Trillanes IV

Kumusta? Sana, nasa mabuting lagay ka na ngayon. Noong Nobyembre 29, isa ako sa maraming parang dinaluyan ng kuryente nang mabasa ang text message na nagsabing nag-walkout ka sa pagdinig ng kaso mo sa Makati at nanawagang “Ito na ang panahon.” Isa rin ako sa mga sumubaybay sa telebisyon sa pagmartsa ninyo – nina dating Brigadier General Danilo Lim, dating Bise-Presidente Teofisto Guingona, Jr. at dating Presidente Francisco Nemenzo, Jr. ng Unibersidad ng Pilipinas – papuntang Manila Peninsula Hotel. Tinutukan ko ang mga nangyari, hanggang sumuko kayo noong gabi.

Noong unang nag-alsa ang grupo mong Magdalo, Hulyo 2003, nagkaroon ako agad ng simpatya sa inyo. Bagamat may duda ako kung saan galing ang bugso ng galit at giting ninyo, at hindi ko gaanong unawa ang porma ng protesta ninyo, alam at sinasang-ayunan ko ang mga ipinaglalaban ninyo. Nitong halalang 2007, alam kong tumakbo ka. Pero noong malapit na lang ang araw ng pagboto ko pinag-isipan kung iboboto kita. At ang sagot ko: “Oo, iboboto ko si Trillanes. Oo, iboboto ko si Trillanes! Oo!” Noon ko nahulaang mananalo ka: Kahit akong aktibista, nakaramdam na “astig” ang iboto ka.

Bakit? Dahil kahit ikinulong ka na’t lahat, matatag kang kontra-kahirapan, kontra-korupsiyon at kontra sa abusong paggamit sa militar – kontra-Arroyo samakatuwid. At hindi ka lang karaniwang kontra-Arroyo. Makabuluhan sigurong ihambing ka sa puntong ito sa isa ring kritiko ng pangulo, si Sen. Francis “Chiz” Escudero. Maligoy siyang magsalita; direkta ka sa punto. Malambot at mahinahon ang imahen niya; palaban at nag-aapura ang dating mo. Kumbaga, cool siya; hot ka. Kung may hindi magandang alingasngas na bata siya ni Danding Cojuangco, tiyak ang maraming hindi ka trapo.

Nariyan, sa tingin ko, ang mga dahilan kung bakit ka nanalo kahit wala kang malaking pondo, at sinisiraan pa. Ngayong senador ka na, sinusulit mo ang tiwala sa iyo ng mga tao. Hindi ka lumamya o tumigil. Nagtuluy-tuloy ang matitinding banat mo sa rehimen. Kung tama ang alala ko, tumindig ka kontra sa Malakanyang simula sa pagpili ng presidente ng Senado, na isyung humati sa Oposisyon, hanggang sa pag-akusa sa rehimen na utak ng pagbomba sa Glorietta. Nakakulong ka na’t posibleng bulukin sa kulungan, ano pa nga ba ang ikakatakot mo? Sa isang banda, walang mawawala sa iyo.

At ngayon, ito. Muli, gaya ng sinabi mo, ipinakita ng rehimeng Arroyo kung gaano ito ka-brutal. Sa dami ng ipinakat na mga puwersang militar sa Manila Peninsula, at sa eksaheradong mga taktika ng mga ito laban sa kakaunting armadong puwersa ninyo – nagsalaksak pa ng tangke sa entrada! – masasabing may isang mensaheng gustong ihatid ang rehimen sa mga gustong lumaban dito: “Dudurugin namin kayo!” Iyon ang minimum na layunin. Sa maksimum, hindi malayong ang tinanaw o tinarget ay patayin at patahimikin na, sa wakas, kayong matagal nang mga sanhi ng sakit ng ulo ng rehimen.

Pero matagal na nating alam na malupit ang rehimeng ito. Hindi iyon ang pangunahing dahilan kung bakit nadurog ang inyong pag-aalsa at hindi napatalsik si Arroyo alinsunod sa plano. Ang kawalan ng pagkilos ng masa, siyempre pa, ang pangunahing sanhi. Para sa mga mamamayang walang organisasyong kontra-Arroyo – na dapat ay hahatakin at papatapangin ng gayong mga organisasyong inasahan ninyong darating – nakakatakot ang ginawa ninyo. Sa hindi pagbuhos ng masa sa inyong ginawa, lumutang ito bilang isang putsch, at hindi ang pag-aalsang “people power” na pinapangarap nating lahat.

Maisasagot mo, gayunman, na hindi natakot ang mga tao noong Edsa 1 na rumesponde sa panawagang depensahan sina dating Sek. Juan Ponce Enrile ng Tanggulan at Hen. Fidel Ramos. Tama ka. At wastong humalaw ng aral sa karanasan. Kailangan nating malaman kung paano nagbabago ang kasaysayan para malaman natin kung paano mulat na babaguhin ito. Pinanday ang ganoong kahandaan ng mga mamamayan na lumaban at magtaya ng buhay ng papalawak na mga kilos-protesta mula pa noong 1983 – na, sa iba’t ibang dahilan, ay wala pa ngayon. Bumubuwelo pa marahil para sa unos.

Sa ganitong punto kailangang iwasto ang dalawang tampok na maling paniniwala hinggil sa Edsa 1 at Edsa 2. Ang isa, nagpapatampok sa papel ng militar; ang isa, sa papel ng tinatawag na “panggitnang uri”. Parehong minamaliit ng ganitong pagtingin ang papel ng masang anakpawis sa dalawang pag-aalsa. Materyal na batayan ng una ang mga taong militar, lalo na iyung sangkot sa dalawang people power. Materyal na batayan naman ng ikalawa ang ilang akademiko at intelektuwal na nagdidiin sa paglawak ng panggitnang uri sa Pilipinas para ibangga sa pagsusuring agrikultural pa rin sa kalakhan ang bansa.

Masasabing nagsanib ang ilang tampok na taguyod ng dalawang paniniwalang ito sa ginawa ninyo sa Manila Peninsula. Partikular akong naadwa sa mga sibilyang kasama ninyo: Nangako ba silang magpapakilos ng libu-libo? Bagamat kontra-Arroyo, petiburgis sila. Nasaan ang mga Crispin Beltran ng mga manggagawa? Mga Paeng Mariano at Daning Ramos ng mga magsasaka? Mga Mameng Deunida ng mga maralita? Hindi rin sila kilalang namumuno sa malalaki at matatatag na pagkilos ng mga mamamayan sa lansangan, tulad nina Carol Araullo, Satur Ocampo, Liza Maza at Mong Palatino.

Lumilitaw na hindi sila nakasama sa pagpaplano ng nangyari. Sila pa man din ang pinakamadiin sa pagsasabing kilusan ng libu-libong masa ang susi para patalsikin ang rehimeng Arroyo. May pulso sila sa lakas at kakayahan – gayundin sa kahinaan at limitasyon pa – ngayon ng kilusang masa. Marahil, hihikayatin ka nilang ibinbin muna ang gayong aksiyon, magpokus sa paglalantad pang lalo sa rehimeng Arroyo, at ibayong mag-ambag sa pagpapalawak sa hanay ng mga mamamayang kumikilos sa lansangan – siguro hanggang sa panahong kagyat na hudyat na lamang ang kulang.

Marami pang aspekto ng ginawa ninyo ang kapuna-puna: ang kakaunting sibilyang sumama paglabas ninyo ng korte, ang magulo at kulang-sa-militansiyang martsa ninyo patungong Manila Peninsula, ang akademikong Ingles na ginamit sa pahayag ni Hen. Lim, ang miyembro ng Magdalo na naka-peluka – parang awa mo na, paki-paliwanag lang sa akin kung bakit siya nakasuot ng ganoon – at ang kakapusan ninyo ng mga pahayag. Pero sekundaryo ang lahat ng ito. Lilikhain ng malakas na kilusang masa ang mga porma ng rurok na pag-aalsa, at nililikha pa lamang natin ang mga ito ngayon.

Bigo ang pag-aalsa ninyo sa layuning patalsikin ang papet, pasista at pahirap na pekeng pangulo. Pero hindi ito sayang. Hindi man ito ang rurok na pag-aalsa, bahagi ito ng buong proseso ng paglalantad at papatinding paglaban sa rehimeng Arroyo. Hindi pa man ito 1986, maaaring panibagong 1983 ito – hudyat ng simula ng mas malakas na bugso ng mga pagkilos na magtatagumpay sa dulo. Binubuhay nito ang diwang palaban ng mga tao para lumahok at sumuporta sa mga kilos-protesta. Malawak at matapang ang hanay ng mga nagprotesta nitong Nobyembre 30 na tumulak patungong Mendiola.

Ngayon, siyempre, sinasamantala ng rehimen ang pagkadurog ng pag-aalsa ninyo para siraan ka: Duwag ka raw. Pero alam ng maraming hindi halang ang bituka mo para isuong ang mga kasamahan mo o mga sibilyan sa kamatayan. Lahat ng kinalabasan ng aksiyon mo, hinaharap mo – hindi binabaluktot o pinagtatakpan. Dahil ikaw ang pinaka-pangahas sa kilusang kontra-Arroyo, walang iba kundi pagmaliit sa kakayahan nito ang pagsasabing duwag ka. Noong sinabi mong ikaw ang papalit kay Gloria, alam ng maraming hindi iyon kayabangan, kundi desperasyon – napasubo – sa kalagayan.

Isa sa huling mga eksena sa telebisyon noong Nobyembre 29 ang panayam sa iyo noong naihatid na kayo sa Kampo Bagong Diwa. Ayaw mong sumagot sa mga tanong. Parang malungkot ka. O baka hindi mo pa napag-isipan ang mga sagot. Hindi maiaalis sa iyong malungkot. Pero sa dulo, tama lang na hindi ka napatay, nagpakamatay o nagsubo ng iba sa kamatayan. Hindi natin kailangang magbuwis ng buhay para patalsikin ang rehimeng ito. Para sa mga progresibo, nakalaan ang buhay sa pagkilos para baguhin ang sistema ng lipunan natin. Sana, makasama ka sa pagkilos na ito.

Sana, mapanatag ka. Malamang, hindi masarap ang tulog nina Gng. Arroyo at ng mga kalaban nating kinamumuhian ng sambayanan. Ngayong gabi, at sa susunod pang mga gabi, matulog ka nang mahimbing. Magpakatatag ka. Marami pa tayong labang haharapin. Ano man ang sabihin nila, ano pa man ang ikaso nila sa iyo, mapanatag ka sa pag-iisip na dahil sa ginawa mo, lalo kang minamahal ng sambayanang Pilipino.

02 Disyembre 2007

Basahin din ang “Joma, O Usapang Kudeta” at “Walang Lusot” sa blog na ito.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 148 other followers