Nitong 22 Enero, sumama ako sa isang martsa-rali mula Department of Agrarian Reform sa may Quezon Memorial Circle papuntang Mendiola sa Maynila. Ito ang dulo at rurok ng sampung araw na “Pambansang Lakbayan ng Anakpawis para sa Lupa at Katarungan,” ang paglalakbay-protesta ng mga magbubukid galing sa iba’t ibang panig ng bansa na nagsimula noong 12 Enero sa Davao City. Araw ito ng ika-23 anibersaryo ng Mendiola Massacre, ang bantog na kinahantungan ng martsa ng magbubukid noong 1987 na nanawagan ng reporma sa lupa pero ginantihan ng dahas at pumaslang sa 13 kalahok. Maraming panawagan: “Lupa, hindi bala!” “Tunay na reporma sa lupa, ipaglaban!” “Labanan ang militarisasyon sa kanayunan!” “Patalsikin si Gloria!”

Nakahanay na ang mga tao noong dumating ako, mga alas-9:00 ng umaga. Mainit ang araw pero hindi masyadong iniinda ng mga kalahok. Naadwa akong buksan ang dala kong payong dahil karamihan, kung hindi nakasumbrero, may kung anong tela sa ulo. Noong binuksan ko, nalaman ko ang dahilan. May kakilalang lumapit sa akin at nakangiting nagbiro: “Para ka namang si Imelda. Isara mo iyan!” Ah, naisip ko, imahen pala ng pribilehiyo. Nakita ko ang iba’t ibang sektor na nagbubuo ng hanay, may kanya-kanyang dalang balatengga, bandila at plakard na naiiba. Mukhang tama ang dinig ko, magiging malaki ang rali. May indikasyon na sa gabing pangkultura sa DAR bago ang martsang ito: Malaki ang hanay, may ilang libo siguro, nagsikip ang daan.

Ganito rin daw noong 1987, sa DAR nagsimula ang martsa. Wala pang isang taon bago noon, napatalsik ang diktador na si Marcos sa Malakanyang. Bagong upo si Cory Aquino, at malakas ang pag-asa ng mga mamamayan sa pagbabalik ng “demokrasya.” Malaki rin ang hanay. May napanood akong lumang footage ng masaker. Nakangiti ang mga tao sa unahan martsa habang naggigiit na makalapit sa Malakanyang, binabangga ang mga pulis at militar na nakahanay. At nangyari na ang nangyari. Pinaputukan ang mga hindi armadong magbubukid. Hindi dapat mailigaw ang usapin ng mga kontra-Kaliwa at militaristang paninira palayo sa puntong ito. Para sa marami, hudyat ang naganap na walang tunay na pagbabago kahit napatalsik na si Marcos sa Malakanyang.

Bandang alas-9:45, nagsimula nang lumakad. Pana-panahon lang ang pagsigaw – o “chanting,” sa wika ng mga aktibista – sa hanay na sinamahan ko. Panay ang tawanan at lokohan. Sabi sa akin ng isang matandang babae, “Anak, baka ikamatay ko kapag natisod ako sa payong mo. Mahal pa namang magpalibing ngayon.” Tawanan. Malaki talaga ang hanay, at agad nakita ang trapik na idudulot ng martsa. Marahan ang lakad, binaybay ang Quezon Avenue at España. May mga nagdidikit ng poster at nagpipinta ng islogan sa mga pader sa gilid ng kalsada – karamihan kabataan. Bilib na nanood ang matatanda. Masipag ang mga namimigay ng polyeto sa bangketa. Dahil nasa bandang gitna ako ng hanay, kita kong lahat ng madaanang tao sa gilid, may hawak na polyeto.

May mga umakyat sa mga overpass sa Edsa sa Sto. Domingo Church para magsabog ng confetti. Hiyawan ang mga tao. Katulad kapag natatapat sa ibang overpass, taas-kamao ang mga tao, para sa mga kumukuha ng larawan. “Taas-kamao, mga kasama!” may magsasabi sa hanay. At susunod naman ang mga tao, pagpapakita ng militansya at parang simbolong “V” na rin ng mga bata’t kabataan sa mga larawan. May mga sumalubong-sumanib sa iba’t ibang punto, sa Delta at Welcome Rotonda. Quezon Av pa lang, kita na ang isang palatandaan ng matagumpay na rali – ang mga manininda. Buhos-pwersa sila, inilalako ang mga pagkaing madalas ipagbawal ng matatanda sa mga bata: ice candy at “scramble” noong una, gulaman at buko juice pagtagal ng martsa.

Sa init ng araw at haba ng martsa, isyu talaga ang inumin. Halos walang narinig magreklamo sa init – maliban sa isang biniro dahil nagbukas ng payong. Pero kitang-kita ang mga tao na nag-apuhap ng maiinom. May iilang bumili. Pero karamihan, pumunta sa bumubuntot na mga sasakyan para sa tubig. May ilang uliran na nag-ikot ng tubig. Ang isa pa nga, iyung plastik na jug na kulay-asul ang buhat-buhat. Ang obserbasyon ng isa, mabagal maglakad ang mga taga-Kamaynilaan. Mas mabilis daw ang mga “Lakbayani” sa unahan – silang nagmartsa mula sa mga probinsya mula sa Hilagang Luzon hanggang Timog Mindanao. Nasanay na kasi, sabi ng isa – dahil sa Lakbayan o sa hirap ng buhay. Patapos na rin kasi, kaya buhos-lakas na, sagot ng isa.

At hindi biro ang dinanas ng mga Lakbayani. Malayo ang nilakbay nila. Sa kalakhan, mainit ang panahon. Pero may araw, noong nasa Visayas sila, na umulan, naging maputik ang daan, at nagkasira-sira ang mga sasakyan. Dahil dito, hindi na sila nahintay ng hanay na dapat sumalubong sa kanila. Malaking bagay pa naman sa mga naglalakbayan ang makakita ng mga sumasalubong na sumusuporta. Mayroon din kasing sumasalubong na hindi sumusuporta – tulad ng militar na ilang beses ding humarang sa lakbayan, naghahanap ng permit, naghahanap ng lider, nagbabantang aarestuhin ang mga drayber. Pero mas madali na siguro itong harapin para sa kanila, kumpara sa araw-araw na kahirapan, pagpapahirap at pandarahas na dinadanas nila.

Palaki nang palaki ang hanay. Pagdating sa Welcome Rotonda, namalayan na lang ng mga tao na inookupa na nila ang buong kalsada. May 30 minutong pahinga raw para sa pagkain. Lampas nang tanghaling tapat, pero malamlam ang araw, nakikisama yata sa mga raliyista. Hindi ako kumain, dahil hindi ako komportableng magmartsa nang busog o nakakain. Ang hanay na nasamahan ko, ang ulam ay tuyo at kamatis, nakabalot na sa supot. Piniritong isda naman ang ulam sa kabilang hanay. Nag-alukan, nagbahaginan ang mga kalahok. Pero nakakailang subo pa lang ang iba, may nagsabing nagmamartsa na sa unahan. Walang reklamong itinabi ng mga kumakain ang tanghalian at nagsimulang lumakad uli. “Bakit ang bilis?” tanong lang ng isa.

Sa España, hindi na maikaila ang trapik. Disrupsyon itong dulot ng malaking hanay, kaiba halimbawa sa mulat na pagtatangka ng mga anarkista sa ibang bansa na gumawa ng gulo. Laging mapagpaliwanag ang mga aktibista sa trapik: “Sa mga kababayan nating motorista at komyuter…” Naalala ko tuloy ang kwento ni P. J. O’Rourke, konserbatibong manunulat na Amerikano. Sabi niya, mabait daw ang mga Pinoy. Halimbawa raw, noong dekada ’80, sabi ng isang aktibista sa isang Amerikanong mamamahayag: “Sana po ay makapaghintay kayo nang limang minuto, susunugin namin ang isang bandila ng US.” Susunugin nila ang bandila ng bansa mo, pero mabait sila sa iyo. Mas wastong aktitud siguro ito, na natatanggap bilang pagiging mabait.

Naging mas buhay at sabik ang hanay pagdating sa Morayta. Bagamat nabalita isang araw bago nito na papayagan ang mga nagpoprotesta na magmartsa hanggang sa Mendiola, noong umaga, may balitang libu-libong pulis ang idedeploy. Panakot siguro. Pero bigo sila. Mahigit 10,000 tao ang nagmartsa, at sumisigaw na ng “Mendiola! Mendiola!” Hindi pagod ang makikitang ekspresyon ng mga tao, kundi saya – na nakarating na rin sa wakas, na malaki ang hanay, na nakita uli ang mga kakilala, na nasalubong ang bagong taon sa pamamagitan ng isang malaking pagkilos. At kung anu-ano pa siguro. Hindi na gaanong maayos ang hanay noong nasa Recto na. Minsan, halu-halo na ang mga sektor. Pagod na siguro. O baka gusto nang makipagkwentuhan.

Pagdating sa Mendiola, makikita ang isa pang palatandaan ng matagumpay na pagkilos – ang maraming midya. Bago nito, lumabas ang Lakbayan sa mga lokal na midya sa iba’t ibang rehiyon at probinsya, pero hindi pa gaano sa midyang pambansa, lalo na sa telebisyon. Pero hindi nila magagawang hindi pansinin ang libu-libong nagmartsa sa araw na iyun. Sinunog ang effigy para sa protesta, ang “Backhoe Gloria,” hango syempre sa bagay na tumampok sa Ampatuan Massacre, na ginamit panghukay ng paglilibingan ng mga pinlanong imasaker. Simbolo raw ito ng “warlordismo” ni Gloria. Angkop nga naman. Inilalarawan ang paggamit ng rehimeng ito ng dahas laban sa mga magsasaka, para panatilihin ang pagsasamantalang ipinapalasap sa kanila.

Pagkatapos, nagsalita na si Rafael “Ka Paeng” Mariano, kinatawan ng Anakpawis sa Kongreso at tagapangulo ng Kilusang Magbubukid ng Pilipinas. Binati niya ang mga Lakbayani, at ang mga nagprotesta. Idineklara niyang tagumpay ang Pambansang Lakbayan. Sinundan siya ng maraming pangkulturang pagtatanghal at tagapagsalita – karamihan, mula sa mga rehiyon. Hindi ko narinig magsalita si Danilo “Ka Daning” Ramos, pangkalahatang kalihim ng KMP at paborito kong lider-masa. Hindi ko narinig ang klasikong retorika niya: “Ilang dekada naming sinasaka ang lupa, pero ang tanging lupang pag-aari namin ay iyung nasa aming mga kuko sa kamay at paa pagkatapos ng maghapong pagsasaka.” Luma na pero wasto pa rin, kaya nananatiling mabisa.

Para sa mga kalahok, maraming dapat ikatuwa sa araw na iyun. Sa isang banda, pahayag ito tungkol sa rehimeng Arroyo at pakikipagtuos dito ng makabayan at progresibong kilusan ng sambayanan. Taong 2010 na, taong target ng rehimeng gawing ibayong mahina, kundi man pawiin, ang kilusang Kaliwa gamit ang dahas. Pero heto ang mga magsasaka mula sa iba’t ibang panig ng bansa, at ang iba’t ibang sektor mula sa mga karatig-rehiyon ng Kamaynilaan – binubuksan ang taon sa isang malakas na protesta at panawagan ng pagbabago. “Buhay kami! At lumalakas pa!” Parang ito ang mensahe at ipinagdiriwang ng pagkilos. “Malapit nang matanggal si Arroyo, pero heto pa rin kami, dumadaluyong sa lansangan at nananawagan ng tunay na pagbabago.”

24 Enero 2010

Matapos ang martsa sa Mendiola, maraming aktibista ang tumungo sa Unibersidad ng Pilipinas – Diliman, para bigyang-parangal sina Tanya Domingo at Ian Dorado, mga estudyante ng pamantasan na napaslang bilang mga miyembro ng New People’s Army sa Bulacan. May magandang parangal si Prop. Sarah Raymundo sa Facebook.

Pangatlo at pang-apat sila sa mga kabataang estudyanteng nag-NPA na napaslang ngayong taon, kasunod nina Ian Maderazo ng UP Los Baños at Kemberly Jul Luna ng Mindanao State University. Tama ang League of Filipino Students: epektibong rekruter ng NPA si Gloria Macapagal-Arroyo – bangga sa pagyayabang ng National Security Adviser niya.

Tinuligsa ni Kenneth Roland A. Guda at ng Kilusang Mayo Uno si Sen. Noynoy Aquino dahil sa huling mga pahayag nito tungkol sa panawagan ni Rep. Satur Ocampo tungkol sa reporma sa lupa. Kasi naman.

Grabe na ang Facebook! Dahil dito, nagkitang muli ang dalawang dating nakakulong sa Guantanamo Bay at ang gwardya nila.

Anibersaryo ng pagpatay kay Martin Luther King, Jr. noong Enero 16. Heto ang pahayag ni Mao Zedong tungkol kay MLK at sa pakikibaka ng mga Aprikano-Amerikano para sa kalayaan. Ewan ko, parang naluha ako sa siping laman ng imahe diyan.

May magandang sipi si Curate kay Karl Marx na sakto sa eleksyon sa bansa ngayon. Kay Arundhati Roy din.

May magandang bagong sanaysay si Peter Hallward tungkol sa Haiti at si Michael Lowy tungkol sa mga patalastas.

Namatay na ang Aprikano-Amerikanong mang-aawit na si Teddy Pendergrass. Siya ang kumanta ng “In My Time” at kadueto ni Whitney Houston sa “Hold Me,” ang unang kanta ni Whitney na sumikat. Salamat sa mga nakakaantok na hapon ng pagkabata.

Mabuhay ang GMANews.tv, lalo na ang manunulat nitong si Stephani Dychiu sa paglalabas ng malamang mga sulatin tungkol sa Hacienda Luisita!