Mahusay pa rin ang Buwan at Baril

johnson-tsang1

Madalas mabanggit ang “Buwan at Baril” ni Chris Millado bilang isa sa mga klasikong dula na kontra sa diktadurang US-Marcos at isa sa mga klasikong dulang makabayan. Nang ipalabas ito ngayong taon, may mga kaibigang nagsabi sa aking manood, dahil maganda raw at nakakaiyak pa nga. Kaya naman nanood ako, at hindi ako nabigo.

Binubuo ang “Buwan at Baril” ng limang istorya ng mga taong lumaban sa diktadura, partikular noong umigting ang pakikibaka nang paslangin si Sen. Ninoy Aquino petsa Agosto 21, 1983. Sa mensahe niya sa souvenir program ng dula, sinabi ni Millado na isinulat niya ito noong 1984, panahong kahit ang UP School of Economics ay nagsasabing binabayo ng matinding krisis ang bansa. Nasa iba’t ibang bahagi ng dula ang mga palatandan ng panahon: Lakbayan, August Twenty-One Movement, dilaw na confetti sa Makati, mga kamisetang may laman ng panawagang boykoteo sa eleksyon at larawan ni Ninoy, at iba pa.

Pero ang mainam sa dula, makabuluhan ang mga kwento lampas sa partikular na panahon na inilalarawan nila. Ang una, tungkol sa pagtatagpo ng magkapatid na magsasakang aktibista at manggagawang unyonista’t welgista sa Lakbayan nang dumating ang huli sa Metro Manila. Ang ikalawa, ang pagkukwento ng babaeng Itawis, isang pambansang minorya, sa tulong ng isang paring kumukupkop sa kanya tungkol sa pagpatay ng militar sa kanyang ama sa batayan ng akusasyong kasapi ito ng New People’s Army o NPA.

Ang ikatlo, ang pakikipag-usap ng isang socialite sa kanyang kasambahay tungkol sa kanyang pakikisangkot sa pakikibakang anti-Marcos. Ang ikaapat, ang pagsundo ng isang babaeng aktibista sa bangkay ng asawa niyang NPA, ang pagluluksa sa pagkamatay nito, at pagpapaalam dito. At ikaapat, ang pag-aresto, interogasyon at pagtortyur ng pulisya sa isang estudyanteng aktibista.

Ang kagyat na mapapansing kapuri-puri sa dula ay ang script. Kongkreto at buhay ang mga karakter, ang mga kwento ng buhay nila, at ang kwento ng mga buhay na inilalahad nila. Sabi ni Millado, “Lahat ng karakter… ay batay sa mga aktwal na taong nakilala ko, nakatrabaho, naengkwentro nang saglit, nabasa at nabalitaan sa mga lihim na pulong, piketlayn, mahabang martsa, demonstrasyon, pakikipamuhay, at barikada.” Makikitang matalas magmasid ng mga tao si Millado at lumubog siya sa kanilang saya, pighati, pag-ibig, drama, kakwanan, kakengkuyan at iba pang emosyon. Ito siguro ang aspetong “Buwan” sa titulo.

johnson-tsang2

Pero ang mahusay rin sa dula ay kung paanong nagtutulungan ang bahaging personal na ito at ang pulitikal – ang komitment hindi lang sa pakikibakang anti-diktadura, kundi sa pakikibaka para sa rebolusyunaryong pagbabago ng lipunan. Ito naman siguro ang aspetong “Baril” sa titulo. Pinasok ng dula ang personal hindi para magpakaligaw at magpakulong dito, kundi para paglingkurin ang mga nilalaman nito sa personal na katatagan sa kolektibong pakikibaka, at sa pampulitikang pakikibaka mismo.

Kaya dadalhin ka ng dula sa samu’t saring emosyon – sa paraang may bahaging marahan at may bahaging todo – para ibalik sa aktibismo at rebolusyon. Dito, mahigpit na magkaugnay, hindi magkabangga, ang buwan ng personal na buhay at ang baril ng pulitikal na pakikibaka.

Pinakamatining ang kakayahang ito sa kwento tungkol sa babaeng kumuha ng bangkay ng asawa niyang NPA. Dumaan siya sa matinding pagkwestyon sa prinsipyo at pakikibaka, pero humantong sa mas matatag na pagtangan dito; sa pakiramdam ng pagiging mag-isa pero tumungo sa pakiramdam ng pagiging kasama ng marami; sa pag-aakala ng kawalang-saysay ng kanyang buhay at kamatayan pero dumulo sa pag-unawa sa ibayong kabuluhan nito. Marami sa mga kasabayan kong manonood na may pampulitikang kamulatan ang marahang nagpunas ng luha at narinig ang mga pigil na singhot. Narito na yata ang pinakamasakit pero pinakamatamis na flying kiss na nakita ko sa buong buhay ko.

Ang mahusay na script, nabigyang-buhay ng magaling na pagganap ng mga aktor sa ekspertong direksyon ni Andoy Ranay. Napakagaling ni Angeli Bayani na gumanap na babaeng Itawis. Ang pananalita niya, waring Ilocano, pero ibang wika pa. Hindi na naisalin ng tagapagsalin niyang pari na si JC Santos ang mga sinasabi niya, pero mauunawaan mo nang malinaw, sa tulong ng ilang susing salita at marubdob na emosyon. Marami ang nagtanong pagkatapos: talaga bang wika ni Bayani ang sinambit niya? Dahil galing sa puso, at tagos sa puso.

Napakahusay rin ni Mayen Estañero na gumanap na asawa ng patay na NPA. Mahusay niyang naipakita ang pagmamahal, lungkot, poot, saya, pangungulila, pagluluksa at samu’t saring emosyon sa tagpong iyun ng buhay. Asawang-asawa, nanay na nanay, aktibistang aktibista siya.

Dapat ding papurihan si Jackie Lou Blanco na gumanap na socialite – kalakhan nang suot ang bathrobe lang. Binigyang-buhay niya ang mahabang monologo at binigyang-ligaya niya ang manonood nang ipinapakita ang kanyang karakter, na siguro’y papasang isa sa “Titas of Manila” ngayon: ang kanyang mga tunggaliang pinasok, saya at lungkot, pagdadalawang-isip sa pakikibaka, at iba pa. May nagsabing ang modelo niya sa pagganap ay si Maita Gomez, aktibista at dating NPA, na lumabas ang larawan bago nagsimula ang kwento. Namulat si Maita noong First Quarter Storm ng 1970 habang ang karakter ni Blanco ay noong dekada 80 na, pero sinumang namangha kay Maita ay makakaalala sa kanya sa naging pagganap ni Blanco.

johnson-tsang3

Maraming interesante at nakakapagpaisip sa dula. Matapang ito sa pagpapakita ng mga panganib at sakripisyo na hinaharap ng mga aktibista at rebolusyunaryo, pero malinaw rin ito sa pagpapakita ng mga paninindigan, kwento, alaala, pagiging tuso sa kaaway, at iba pang rekurso nila sa pagharap at pag-alpas. Matapang bagamat maingat din ito sa pagdadala ng mga impormasyon lalo na kaugnay ng kilusang lihim: mula sa pagbilang ng babaeng Itawis sa 21 sundalong dumukot sa kanyang ama hanggang sa pagpapanggap ng asawa na pinsan niya ang patay, hanggang sa pagkatuklas ng nakasulat na talambuhay ng estudyanteng aktibista.

Ang sinasabing kagyat na dahilan kung bakit muling ipinapalabas ang dula ay para kontrahin ang rebisyunismo sa kasaysayan hinggil sa diktadurang US-Marcos na naglalatag naman ng landas para sa pagpapanumbalik ng mga Marcos sa Malakanyang. Idagdag pa marahil ang gisingin ang alaala para palakasin ang paglaban sa malaganap na ekstrahudisyal na pagpaslang at paglabag sa karapatang pantao sa ilalim ni Rodrigo Duterte.

Pero higit-higit pa diyan ang halaga at bisa ng “Buwan at Baril.” Kumbaga’y kinuhanan ni Millado ng larawan ang isang panahong malakas at maigting ang pakikibaka – hindi lamang laban sa diktadura kundi sa buong bulok na naghaharing sistema – at ipinapakita ang naturang larawan ngayon. Katulad rin marahil ng paggunita ng naunang henerasyon ng mga aktibista’t rebolusyunaryo sa FQS. Pinapalawak ang ating kaalaman at pag-unawa, binibigyan tayo ng inspirasyon at ahitasyon tungkol sa mga nagawa na at posible pang makamit na maaaring tanganan ngayon at lampasan sa hinaharap.

Sino nga ba iyung makatang nagsabing hindi mo pwedeng gawan ng buod ang isang tula? Ganoon pala iyun: Kapag napakaganda at napakahusay ng isang likhang-sining, walang anumang paliwanag o rebyu ang sasapat para ipagagap ito. Kailangang maranasan ito mismo ng mga tao. Kaya sinasabi ko sa lahat: panoorin ang “Buwan at Baril”! At marapat sabihan ang mga nasa likod ng dula: Padayon, itanghal sa buong bayan!

06 Pebrero 2017

Galing ang mga larawan dito.

Basahin at palaganapin natin ang magandang sulating ito ni Lizzie Presser na may mga larawan ni Kevin Kunishi tungkol sa kalagayan ng mga Pilipinong seaman. Maganda naman ang saliksik ni Arnold Padilla tungkol sa pagiging militaristang Amboy ni Delfin Lorenzana, secretary ng national defense.

Advertisements

Beyond Good and EdVil

Edberto Villegas Mga Kuwento mula sa Lipunan1

Rebyu ng Edberto M. Villegas, Mga Kuwento mula sa Lipunan: 12 Maikling Kuwento. Quezon City: Pantas Publishing & Printing, Inc., 2016.

“Hindi ka magmamadali,” sabi ni Terry Eagleton, Ingles na kritikong pangkultura, “na magbukas ng nobela ni Jurgen Habermas, pero walang dudang may ilang swabeng maikling kwento na naitatago si Richard Rorty.” May kaibahan, aniya, ang mga posibilidad sa pagkukwento ng pilosopong Aleman at ng pilosopong Amerikano. Paliwanag niya, “kapansin-pansin ang mga pilosopong Anglo-Saxon sa hilig sa mga biro, satirikong hirit, pang-araw-araw na halimbawa, kakatwang anekdota, habang ang mga German na Neo-Hegelian ay hindi [“Steven Lukes,” Figures of Dissent, 2003].”

Si Edberto Malvar Villegas, awtor ng Mga Kuwento mula sa Lipunan: 12 Maikling Kuwento, ay hindi Aleman at hindi rin Anglo-Saxon; hindi rin siya kabilang sa dalawang malaking kampo ng pilosopiya, ang umano’y Kontinental at Analitikong Pilosopiya, na kinakatawan ng mga pilosopong may naturang nasyunalidad. Si Villegas, gaya ng alam ng sinumang nagmamasid sa larangang intelektwal sa bansa, ay isang Pilipinong Marxista. Hindi kataka-taka na isa siyang konsultant ng National Democratic Front of the Philippines o NDFP sa usapang pangkapayapaan nito sa gobyerno ng Pilipinas.

Marxista si Villegas at magmamadali kang buksan ang mga salaysay niya – gaya ng dalawa niyang nobela at, ngayon, itong kalipunan ng maiikling kwento niya. Sa kabila iyan ng pagiging awtor niya ng mga seryosong saliksik tungkol sa ekonomiyang pampulitika – sa mga batas-paggawa, moda ng produksyon, pinansyalisasyon, krisis pang-ekonomiya, Das Kapital, at iba pa. Wala naman siguro siyang kwento tungkol sa pag-aaway-bati, pangunahin ang matinding pag-aaway, sa pagitan ng halaga-sa-gamit (use-value) at halaga-sa-palitan (exchange-value) sa ilalim ng sistemang kapitalismo?

Bakit ka magmamadaling buksan ang kalipunan ng maikling kwento ni Villegas? Dahil siguro iyan sa kanyang pampublikong persona – bilang pang-araw-araw na “Sir Ed” o “EdVil,” hindi ang seryosong awtor na “Villegas.” Isang propesor sa Unibersidad ng Pilipinas-Maynila na maalamat sa kanyang mga estudyanteng nagmamalaking naging guro siya. Isang aktibistang palangiti, palabati, at mahilig magkwento. At, higit sa lahat, isang maalab na tagapagsalita sa mga pagtitipon, nag-aapoy ang bibig at damdamin sa mga kabulukan ng naghaharing sistema na kailangang ibagsak ng sambayanan.

EdVil1

Sa Marxismo rin mahuhugot ang pulang hibla na tumatahi sa maiikling kwento ni Villegas sa librong ito. Tinutukoy ko ang diyalektika ng pangkalahatan at partikular – kung paanong magkaiba sila pero magkasanib, hindi magkahiwalay; kung paano nila sinasalamin, hindi sinsarhan, ang bawat isa; kung paano nila pinagtitibay, hindi pinapatay, ang bawat isa. Sabi ng intelektwal na Amerikanong si Bertell Ollman, may naglarawan noon sa mga salita ni Karl Marx na parang paniki – pagsasanib ng ibon at ng daga: lumilipad sa kalangitan habang gumagapang sa kalupaan [Alienation, 1976].

Sa Mga Kuwento mula sa Lipunan, naghahain si Villegas ng mga partikular na nagbibigay ng buhay, dugo at laman sa pangkalahatan. Ang pangkalahatan, ang iba’t ibang uri at grupo sa lipunang Pilipino; ang partikular, ang mga buhay na nilalaman ng bawat maikling kwento. Nagbibigay ng leksyon – humihinga, nasasalat, madaling maunawaan – ang libro hinggil sa iba’t ibang uri at grupong panlipunan, minsan sa kanilang pagtutunggalian, sa hiwalay nilang kalagayan. Masasabing isa itong kapatid na libro ng mga katha ng Philippine Society and Revolution [1970] ni Amado Guerrero.

Kaya naman may kwento rito ng walang trabaho na dating manggagawa, senador na burukrata-kapitalista at mula sa uring burgesya-komprador, taong grasa o palaboy, kriminal o lumpen, burges-komprador, pulubi, estudyante sa kolehiyo na anak ng manggagawa, aktibistang galing sa uring panginoong maylupa, magkasintahang petiburgis sa paaralan, madreng naging New People’s Army o NPA, anak ng burges-komprador, aktibistang detenidong pulitikal. Sa kabuuan, matagumpay ang paglalahad ni Villegas ng mga buhay bilang larawan ng iba’t ibang uri at grupong panlipunan.

Ang interesante at kapana-panabik ay kung paano niya binigyan ng buhay, dugo, at laman ang sentral na karakter ng bawat maikling kwento at ang kinahantungan nila. Ang siklo ng buhay patungong pagkasayang ni Rolly. Ang pagkaligtas ni Senador Juanito L. Montelibano sa isang eskandalo ng korupsyon. Ang malagim na sinapit ni Popoy na bagamat sintu-sinto ay may respeto sa sarili at pagkalinga sa kapwa. Ang kagustuhan ni Zaldy na patunayang matapang siya at matapat sa sindikato. Ang malungkot na sinapit ni Toti Lorenzo, mayamang hindi makapagladlad bilang bakla.

Edberto Villegas Mga Kuwento mula sa Lipunan2

Ang makahulugang paggala ni Kardo sa gitna ng panghihina ng katawan niya. Ang pagpapakamatay ni Kristina bunsod kawalan ng pambayad sa paaralan. Ang buhay at pakikibaka ni, at pagkamatay at pagpaparangal kay, Rico Villaruel. Ang mahigpit na pagyayakapan nina Manny at Kathy na tumungo sa pagkasakal at pagkamatay nila. Ang pagkamulat at pagiging kasapi ng NPA ni Sister Claire Trinidad. Ang pag-abuso ng lalake kay Sonia Medina na naging dahilan para lalo siyang maging playgirl. Ang kahirapang dinanas ng mga aktibista, kasama ang isang “Ka Monico,” sa detensyon.

Ilang tampok na kwento: Sa “Ang Senador,” magmamadali ang mambabasa para makita ang katapusan, at magngingitngit siya rito. Sa “Ang Ulila,” kongkretong naipakita ang marangal na pagkatao ng isang sintu-sinto, na madalas ituring ng lipunan na basura. Sa “Ang Gangster,” naipakita ang salimuot ng sabwatan ng sindikato ng krimen at pulisya. Nakakaantig ang pagkatao ng mga pulubi sa “Ang Mama sa Kariton.” Pabigat nang pabigat ang kwentong “Kristina” habang patungo sa alam nating katapusan nito. Nakakabuhay ng diwang palaban ng mga aktibista ang “Ang Aktibista” at “Sister Claire.”

Hindi karaniwan ang “Sino ang Baliw?” na may talababa: “batay sa tunay na karanasan ng may-akda.” Karaniwan ang pagkukwento tungkol sa kalupitang dinanas ng mga detenidong pulitikal lalo na sa bilangguan ng diktadurang US-Marcos. Pero hindi karaniwang ikwento, at nang detalyado, ang epekto nito sa katinuang mental ng mga detenido, lalo na ng isang kilalang kadre ng Partido Komunista ng Pilipinas, propesor, at aktibista na walang iba kundi si Monico “Ka Togs” Atienza. Mas ang dapat kunin sa kwento ay ang pagiging malupit, malupit, malupit ng diktadura sa mga Komunista.

Bilang mga kwento tungkol sa buhay-buhay, palaisipan sila tungkol sa isa pang bungkos ng usaping Marxista: ang diyalektika ng tao at lipunan, ng indibidwal at uring panlipunan. Materyalista ang Marxismo: hinuhubog ng pag-iral (being) ang kamalayan. Sa mga kwentong ito, may mga indibidwal na nakakulong sa kanilang uri, tampok ang mga naghahari. Pero kinikilala rin ng Marxismo ang paghulagpos ng indibidwal sa kanyang uring panlipunan. Sa mga kwentong ito, may mga maralita na busilak at burak ang kalooban at ang mga nag-NPA ay galing sa uring panginoong maylupa at madre.

EdVil2

Sa unang paglulunsad ng aklat, sinabi ni Prop. Ramon “Bomen” Guillermo na mababasa rin sa maiikling kwento si Villegas bilang pilosopo, nagmumuni tungkol sa kabuluhan ng buhay: Ano nga ba ang makabuluhang buhay? Paano nga ba nagiging makabuluhan ang buhay ng isang tao? Magandang ipaubaya na sa mga mambabasa ang pagtuklas sa naging sagot ni Villegas sa mga tanong na ito –kung sinu-sino, sa wika ni Mao Zedong, ang nabuhay-namatay para sa kapwa, nang kasing-bigat ang Sierra Madre at kung sinu-sino naman ang nabuhay-namatay para sa sarili, nang kasing-gaan ng balahibo.

Hindi ako maalam sa pormang pampanitikan, maging ng maikling kwento. May mga panahong may pakiramdam akong masyadong mabilis ang takbo ng mga kwento, at pwedeng napaigting pa ang mga emosyong hinahatak nito sa iba’t ibang paraan. Pero naisalaysay ang mga kwento sa paraang madulas at naging epektibo pa nga, sa pagtingin ko, ang marami sa mga ito. Hindi ko masasabi kung papasa ito sa mga kritikong pampanitikan, pero kung ang hanap ay kaalaman hinggil sa iba’t ibang uri at grupo sa lipunan, at ang pandama para sa kanila, basahin ang Mga Kuwento mula sa Lipunan.

Iyun naman ang dapat na resulta ng Marxistang kaalaman at salaysay, sa mga partikular na larawan ng pangkalahatan sa kasong ito – ang imulat ang kamalayan, gisingin ang mga emosyon, itulak ang pagpapasya at pagkilos tungo sa pagbago sa umiiral na sistemang panlipunan. Binabasag ng Marxismo ang mahigpit na pag-iiba ng kaisipang burgis sa pagitan ng datos o fact at pagpapahalaga o value, ng pag-iisip at pagkilos, ng utak at puso, ng kamalayan at emosyon. Sa pagsasakongkreto niya ng Marxismong ito sa librong ito at iba pang akda, marapat na pasalamatan at parangalan si Villegas.

17 Hunyo 2016

Magandang parangal sa mahusay na progresibong iskolar na si Cedric J. Robinson ng mahusay na progresibong iskolar din na si Robin D. G. Kelley. Luma na, pero bagong tuklas na parangal ni Joseph G. Ramsey sa nobelistang si E. L. Doctorow, na ang nobelang The Book of Daniel ay  paborito ko. Interesanteng sanaysay ni Benedict Anderson tungkol kay Isabelo delos Reyes. Maganda namang parangal ni Caroline S. Hau kay Benedict Anderson.

Nakatanim sa Bawat Pagkilos

Pensamiento

“Ang intelektwal, tulad ng manunulat, ay lagi’t laging (necessarily) pampubliko,” sabi Prop. Luis V. Teodoro, progresibong intelektwal at guro ng pamamahayag, sa kanyang bagong sanaysay na “Writers and Public Intellectuals.” Sipi raw ang naturang sulatin sa susing pananalita niyang “Interpreting the World: the Writer as Public Intellectual” sa kumperensya ng balangay sa Pilipinas ng PEN (Poets, Playwrights, Essayists, and Novelists).

Ayon kay Teodoro, “Hindi tulad ni Pilosopo Tasyo, hindi pwedeng gawin ng intelektwal na basta na lang itago sa kung saang sisidlan ang kanyang natuklasan at naunawaan, hayaang madiskubre ito ng hinaharap, nang hindi binibitawan ang kanyang tungkulin sa paglikha ng hinaharap na iyan, na ang mga pundasyon ay matutulungan niyang malikha sa kasalukuyan.”

May eksaktong pakahulugan, gayunman, ang praseng “pampublikong intelektwal” sa US, kung saan ito nagmula at nakilala. At sa pakahulugang ito, taliwas sa sinabi ni Teodoro, hindi lagi’t laging pampubliko ang pagiging intelektwal at manunulat – nagsusulat man ng tula, dula, sanaysay o nobela.

Ayon sa iskolar na si Russell Jacoby, na isa sa mga responsable sa pagtampok ng prase, “Nangangahulugan [ang termino] sa pangkalahatan (roughly) ng isang intelektwal na gumagamit ng pang-araw-araw na wika para talakayin ang mga isyung may pangkalahatang kabuluhan, isang taong nagsusulat hindi lang para sa mga propesyunal na journal kundi para sa mga pahayagan para sa lahat [“The Decline of American Intellectuals,” 1989].”

Halatang ikalawang hati ng dekada ’80 naisulat at nailathala ang saliksik ni Jacoby, dahil nakatutok pa ito sa midyang nakalimbag tulad ng dyaryo at magasin. Sa tuluy-tuloy na paglaganap ng telebisyon at pagkatapos ng Internet sa mga kasunod na dekada, nangahulugan na rin ang “pampublikong intelektwal” ng paggamit sa mga midya na ito para ipaabot sa mas malawak na publiko ang mga isyung kinakasangkutan nila. Sa ibang gamit, hindi tuloy maiiwasan, nangahulugan na rin ito ng pagiging intelektwal na “sikat” o celebrity.

Karl Marx Cartoons

Sa batayan ng ganitong pakahulugan sa “pampublikong intelektwal,” maraming matutukoy rin sa bansa, kapwa sa Kaliwa, Kanan at gumigitna. Pero may isang pampublikong intelektwal na makabuluhang bigyang-pansin: ang makatang si Axel Pinpin. Interesante at kapaki-pakinabang na suriin ang praktika niya bilang isang pampublikong intelektwal.

Nakilala ng marami si Pinpin na kasama sa binansagang “Tagaytay 5,” mga aktibista sa Timog Katagalugan na iligal na inaresto, tinortyur at pagkatapos ay ikinulong nang mahigit dalawang taon ng gobyerno. Matapos makalaya, nagpapatuloy si Pinpin sa pagiging aktibista sa Timog Katagalugan.

Sa hanay ng mga aktibista, kilala si Pinpin sa kanyang pagtula. Nakilala siya, higit pa siguro sa mga tula niyang nalimbag at naisalibro, sa pagtula sa mga pagtitipon – rali, gabing pangkultura, parangal, at iba pa. Prominente at permanente siyang kasama sa mga lakbayang inilulunsad ng mga aktibista at mamamayan ng Timog Katagalugan, kasama sa pag-oorganisa ng hanay, nagkokoordina ng pagkilos, at syempre pa, tumutula sa iba’t ibang yugto nito.

Para siyang espesyal na lider-masa para sa mga aktibista. Paborito siyang imbitahan sa iba’t ibang pagtitipon para tumula. Ang mga pagbasa niya, madalas na sinasalubong ng katahimikan at tinatapos ng malakas na palakpakan. Marami ang nagpapakuha ng larawan kasama siya at may mga nakasaksi na rin ng pagtili sa kanya ng ilang tagahanga, kahit hindi menor-de-edad. Paborito ring gustuhin at ibahagi, i-like at i-share, ang mga tula niya sa Internet.

Hindi matatawaran ang halaga ng pagtula niya, lalo na sa hanay ng masa. “Ang teorya,” sabi ni Karl Marx, “ay nagiging materyal na pwersa kasabay ng pagkapit nito sa masa.” At sa ginagawa ni Pinpin, nailalapit at napapakapit ang progresibong teorya sa masa – sa paraang kongkreto, malinaw, maalab, at matatandaan. Kongkreto, dahil nakalapat sa mga isyu at usaping kagyat na nararanasan ng masa, sa panahong nararanasan nila at sa panahong lumalaban sila kaugnay nito.

Mabisa ang mga tula ni Pinpin hinggil sa pasismo ng Estado, halimbawa, hindi lang dahil mahusay ang mga ito bilang tula. Mabisa sila dahil binabasa sila sa harap ng masang lumalaban sa militarisasyon, pagkamkam ng lupa, demolisyon at kahit pagbuwag ng hanay sa rali – at kadalasan, sa panahong sariwa pa ang mga sugat. Magkasabay niyang pinapahapdi at pinaghihilom ang sugat, at nang pinapatatag ang loob para lalo pang lumaban.

Friedrich Engels Cartoons

May inabot na ring kasikatan si Pinpin sa akademya at mga tangkilik ng panitikan; may tula nga siya sa MRT. Pero hindi kaakibat ng pagsikat niya ang madalas na pangamba at duda ng mga progresibong alagad ng sining sa Kanluran na ang kanilang likha ay magiging tulad ng isang imahen ni Che Guevarra – nasa maraming kamiseta, pinagkakakitaan ng sistema, tila walang radikal na mensahe, at walang dalang panganib sa mga naghahari.

May ganitong obserbasyon ang progresibong kritikong si Terry Eagleton noon: “May kauna-unawang tendensyang maging malungkot at palasuko ang mga Amerikanong liberal at radikal, dahil mahapdi ang pagkamalay nila sa bilis na ang kahit pinaka-rebolusyunaryong likhang sining ay mailalagay sa bungad ng Chemical Bank [The Significance of Theory, 1990].”

Pero hindi nalalamon si Pinpin at hindi lumalabnaw ang kanyang mensahe – at wala ring nagsasabi nito. Ang dahilan: tumatanggi siyang magkaganito. Sabi nga ni Eagleton, “Kung ang iyong mga pinakamamahal na rebolusyonaryong likhang-sining ay pwedeng lamunin ng sistema, nangangahulugan lang ito ng isang bagay: hindi sa hindi sapat ang pagiging pasabog o subersibo nila, kundi… wala silang tunay na ugat sa isang pangmasang kilusang pampulitika at oposisyunal…”

Pero higit pa si Pinpin sa makatang naglalapit ng kanyang likhang-sining sa masa. Sabi noon ng progresibong direktor na si Lino Brocka, hindi siya interesado sa paglikha ng pinakamahusay na pelikulang Pilipino, kundi sa paglikha ng pinakamahusay na Pilipinong manonood. Si Pinpin, hindi lang sangkot sa paglikha ng mahuhusay na tula, kundi sa pagpapahusay sa masang Pilipino. Hindi lang siya organisador ng mga salita, kundi ng mga tao. Hindi lang siya nangingisda ng mga metapora, sabi nga, kundi namamalakaya rin ng tao para sa pagbabago.

Noong panahon daw ng insureksyunismo sa Pilipinas, noong dekada ’80, may hibang na nakaisip na magtanim ng mga armado sa hanay ng mga nagrarali. Siguro, mas mapanganib sa mga naghahari kung sa bawat pagkilos ng masa ay mga makatang tulad ni Pinpin ang nakatanim.

Sana’y dumami, dumami, dumami ang mga aktibista, alagad ng sining at pampublikong intelektwal na katulad ni Axel Pinpin!

15 Disyembre 2012

Muli, galing dito ang mga imahen. Tumatandang paatras si Salman Rushdie, ayon sa artikulong ito. Away, gulo ng mga propesyunal na pilosopo sa US. Magandang sanaysay ng bilanggong pulitikal na si Ericson Acosta tungkol sa progresibong kultura.

Berso sa Bilangguan

Marami ang nakakakilala ngayon kay Alan Jazmines bilang bilanggong pulitikal sa ilalim ng rehimen ni Noynoy Aquino. Kinikilala siya ng National Democratic Front of the Philippines bilang konsultant sa usapang pangkapayapaan nito sa gobyerno ng Pilipinas. Marami pa rin ang nakakaalala sa kanya bilang pangkalahatang kalihim ng itinayong Partido ng Bayan noong 1987, kung saan si Prop. Jose Ma. Sison ang naging tagapangulo. Mas malamang, mas kaunti ang nakakaalala sa kanya bilang makata.

Hindi ko rin naman siya natatandaan bilang makata, bagamat ilang tula na niya ang nabasa ko. Mas tumatak sa akin na makata siya dahil sa isang kaibigan, na bagamat sumisimpatya sa Kaliwa ay kritikal sa pagtula ng mga aktibista. Sa pagtingin ng kaibigang ito, marami sa mga makatang aktibista ang gumagamit ng mabibigat na salita – kamao, dugo, rehas, mapulang bukang-liwayway – na bukod sa gasgas na ay hindi nabibigyan ng bagong buhay. Parang basta inilalagay, walang kongkretong pag-uugnay.

Anu’t anuman, tatlong makatang aktibista lang ang pinuri ng naturang kaibigan: si Sison, si Gelacio Guillermo, at si Jazmines. Kahit nga sa pagpuri ay madamot siya: may mga “cute na linya” raw si Jazmines kaya bukod-tangi. Kaya naman nang aksidenteng makita ko ang librong Moon’s Face and Other Poems [1991] ni Jazmines sa bahay ng isa pang kaibigan, agad ko itong hiniram at binasa. Para sa tulad kong hirap magbasa at umunawa ng tula, simple at madaling maunawaan ang kalakhan ng tula ni Jazmines.

Isinulat ni Jazmines ang mga tula sa Moon’s Face habang nakapiit bilang bilanggong pulitikal ng diktadurang US-Marcos noong 1982 hanggang Pebrero 1986. Sa kanyang panghuling salita, iniugnay ng kritikong si Lilia Quindoza-Santiago ang pagtula ni Jazmines sa pagtula ng maraming bilanggong pulitikal. Sa kanyang paunang salita naman, pinasaklaw pa ng kritikong si Elmer A. Ordoñez ang pagkukumparahan – ang mahabang tradisyon nina Balagtas, Rizal, at Amado Hernandez ng pagsulat sa piitan.

Kung tutuusin, pandaigdigang tradisyon ito ng mga progresibo sa partikular at mga rebelde sa pangkalahatan. Simula kay Vladimir Lenin hanggang kay Ho Chi Minh, simula kay Antonio Gramsci hanggang kina George Jackson at Mumia Abu-Jamal, nagsulat ang mga progresibo sa kulungan. Ang sabi ng isang akademikong kontra-Kaliwa, sa piitan lang nagkakaroon ng katulad ng “sabbatical leave” ng akademya ang mga rebolusyonaryo – na para bang napakainam ng kalagayan dito para magsulat.

Sa mga tula ni Jazmines, makikita ang pagpapatibay, kung hindi man pagpapatalas, sa kanyang paninindigan, sa kalagayang gusto itong pahinain at papurulin ng mga nagpiit sa kanya. Pinatigil man siya sa paglaban sa labas ng piitan, patuloy siya sa paglaban sa loob, sa hangaring makasanib muli sa paglaban sa labas. Ang panahong ginagamit na armas laban sa kanya ng kaaway, itinatransporma niyang armas laban sa kaaway. Ang espasyo na pinapakitid sa kanya, nilalampasan niya gamit ang kamalayan at alaala – para, syempre pa, sa aktwal na pisikal na pag-alpas para bumalik sa pakikibaka sa labas.

Sa isang tula, inilarawan ni Jazmines ang kroniko o papasahol na krisis ng lipunan sa antas na personal, parang nagkukwento lang, at nang nakakaantig ng damdamin. Ipinakita niya ang pagkitid ng larangan ng maniobra ng maralita para magdiwang, kahit sa isang panahong pinalalabas ng namamayaning kultura na nagdiriwang din sila.

Disyembre 25, 1983

Minsan nga’y
ibinili ako ni Nanay
ng bagong damit
sa palengke. Pinagpag
niya ang kanyang
pinakamagandang nasa aparador
at namasyal kami sa Luneta.
Ang di-matapos-tapos na kwentuhan
ay pinangibabawan na lang
ng pagod at antok.

Noong isang taon nama’y
hindi na kami lumayo
pero nagpista naman kami
sa puto-bumbong,
mantikilya’t tsokolate
bago matulog.

Ngayo’y niyakap niya ako
nang ubod-higpit
at binati na lang ako
nang walang imik
bago matulog.

Sa isa pang tula, ipinapakita niya ang mahigpit na ugnayan ng pang-araw-araw na aktibidad ng mga aktibistang nakikipamuhay sa mga magsasaka, at marahil ng mga New People’s Army rin, sa matayog na pag-unawa sa halaga ng naturang mga aktibidad. Puno ng kabuluhan ang tahimik na pagsusulong ng gawain sa hanay ng maralita.

Ang mga Naglalamay

Kaunting kaluskos.
Mahinang kaskas ng pawid.
Munting kiskis. Nagkakilala
ang mga mata’t pisnging
bumilog sa bahid ng sindi.
Marahang pagbubukas ng pinto.
Pahid ng putikang
mga paa sa basahan.
Mahigpit na daupang-palad.
Maliksing pagbaba
ng tuyong mga paa. Sandali’y
kumukulo na ang kape. Sunud-
sunod na pahid ng putikang
mga paa sa basahan.
Mahigpit na daupang-palad.
Mahinang mga usapan. Umuusok
pa ang kape. Sunud-
sunod na pagbaba ng mga paang
kumakalat at kumakaluskos
sa gabing kagampan
sa bukang-liwayway.

Sa isa pang tula, napakalinaw ang pagkabig sa mga nasa panggitnang uri, sa kabila ng titulong magbibigay ng akalang itataboy sila. Ang konteksto: ang mga rali sa Makati noon laban sa diktadurang US-Marcos na binubuhusan ng confetti ng mga nasa panggitnang uring nasa mga gusali sa nasabing lungsod. Kaalinsabay, pinapaigting sa kanila ang mga personal na kontradiksyon sa harap ng paglaban ng sambayanan.

Confetti Revolutionaries

At the din
you stir
to open your windows
and let pass that shot
that has hung
in the hollows
of your high-rise
edifices.
A fisty air
rushes in
from the sweating ground
and shatters
your shut-in office cool.
You shed dead files,
yellow matter
and other scrap,
shred them
and throw them
out of windows,
each shred
pantomiming
the inevitable fall,
in terms so genteel
you sojourn to the ground
for a look-see
at the lithe
touchdown of paper.

Instead you meet
a heavy,
heaving,
sweating
groundswell
to whom you are
welcome confetti.

It rises to absorb you.

You shudder an instant,
weighing your own readiness
to go farther
than the paperwork.

Sa liham niya kay Quindoza-Santiago, mapagkumbaba si Jazmines. Aniya, dahop ang kanyang pampanitikang background, wala siyang nalahukang palihan sa pagtula, hindi pa nakikinabang sa kritikal na pagsuri sa kanyang mga tula, at hindi siya pamilyar sa mahuhusay na makata. Pero taliwas dito ang paghusga ni Quindoza-Santiago: inalpasan ni Jazmines ang lahat ng limitasyon sa pamamgitan ng paghasa ng kanyang pagtula sa gitna ng pakikibaka – at, maidadagdag, kahit sa laylayan nito, sa loob mismo ng piitan.

Sa kanyang panayam nitong huli sa Pinoy Weekly, simple at matalas ang paliwanag ni Jazmines sa “tungkulin at halaga” ng mga progresibo at rebolusyunaryong alagad ng sining: “Halos katulad ng sa mga rebolusyonaryong edukador at propagandista…” Aniya, “Napag-iibayo [nila] ang paggising sa rebolusyonaryong kaisipan at damdamin… sa iba’t ibang mapanlikhang paraan…” Sa Moon’s Face, nagpapakita si Jazmines ng mahusay na pagtangan sa naturang tungkulin at mahusay na pagsasabuhay ng naturang halaga.

14 Hunyo 2012

Galing ang unang larawan dito, ang ikalawa at ikatlo dito.

Matapos ang 9/11, bakit pwede na ulit wasak-wasakin sa pelikula ang Manhattan, gaya ng ipinapakita ng pelikulang Avengers? Heto ang rebyu ni J. Hoberman para sa isang sagot.

May magagandang pagmumuni si Terry Eagleton tungkol sa ugnayan ng Katolisismo sa Marxismo, sa papel ng mga intelektwal sa kasalukuyan, at pagbalik-pansin sa porma sa mga likhang-sining.

Tama si Angela Stuart-Santiago: Kailangang maging mapagbantay sa panibagong Visiting Forces Agreement. Tama rin si Arnold Padilla: Ang ipinagmamalaking pag-unlad ng gobyerno, walang patrabaho, at nagpapahirap pa sa mahirap.

Sino’ng mang-aawit ang paborito ng anti-imperyalistang intelektwal na si Norman G. Finkelstein?

Gelacio Guillermo on Eugene Gloria’s Poem

“Please disseminate Gelacio’s complaint,” said the e-mail message. The thought of posting the “complaint” in this blog didn’t initially cross my mind, thinking that Gelacio Guillermo – activist poet, writer, cultural worker and critic – can wage his battles all by himself. He can, of course, though I realized that it would be an honor to help Guillermo and have his essay posted here.

The name “Gelacio Guillermo” – along with “Edel Garcellano,” “Domingo Castro de Guzman,” “Petronilo Bn. Daroy,” and “Alice Guillermo” – first made a mark in my juvenile radar, as it were, when I was reading the book The Alfredo E. Litiatco Lectures of Isagani R. Cruz, edited by Jonathan Y. Bayot. I was studying literary theory at that time, and Cruz had a taxonomy of books of sorts at the end of his book: “Post-Istrukturalismo,” “Istrukturalismo” et cetera.

When I saw all of Virgilio S. Almario’s books on literary criticism – most of which I have read earlier, thanks to a nationalist critic’s essay praising Almario to high heavens – under the heading “Makabagong Marxismo,” I knew I was reading a piece of crap. Almario, who started out as an activist poet but became a cultural functionary of the Marcos regime and a formalist critic, could not possibly be a neo-Marxist literary critic. Anti-Marxist, puwede pa.

I decided to read most of the authors whom Cruz chose to subsume under the label “Makalumang Marxismo”: Guillermo and the others enumerated above. What can I say? Thanks to Cruz, I was able to read the sharpest essays on progressive-revolutionary literature and art in the country.

Here’s Guillermo’s “complaint” against a poem written by US-based Eugene Gloria:

Dear Eugene,

I came to read your poem “To Gellacio Guillermo in Iowa City.” (Literary Review, 22 March 2000) only this month when a poet-friend e-mailed me a copy. Despite the mis-spelling proceeding from mispronunciation of foreign names so typical among North Americans, I thought I was being referred to in the poem and would like to take issue with you on the question of the poet’s responsibility when he takes on the life history of a dead or living person as subject for creative work.

The trajectory of the poem runs along this line: ‘Gellacio’ goes to the “mountains” >> ‘Gellacio’ “renounce[s] the revolution” >> ‘Gellacio’ sweats it out under the “Iowa sun” (as a field hand?) >> ‘Gellacio’ as manservant to a devout wealthy matron.

For a poem this short, the time span is indeed long, extending down to the present (note the change in tenses). Only two facts about Gelacio need concern us here: first, he was a U.P. working student from 1957 to 1964, for an AB degree in English; and second, he was handed a fellowship (he did not apply) at the International Writing Program in Iowa University from October 1970 to April 1971 and returned to the Philippines to resume teaching at the U.P. He kept to his post up to September 21, 1972, when he decided to quit upon the declaration of martial law by Marcos.

Given these lackluster facts, the speaking persona insinuates that as a student I went to the “mountains,” meaning that I had joined the CPP-NPA forces in the guerrilla fronts. Now, in the early sixties, this idea did not yet exist, and when it did during the late sixties onward, there was enough movement work to keep me in Manila, at the same time trying to help my family survive the most difficult years of martial rule. In short, I was not our dear Emman Lacaba.

As to renouncing the revolution, nothing could be more preposterous, although for some former revolutionaries who did/do renounce it, this betrayal can be rewarding (they are given government posts, for one) or dangerous especially to those who engage in counter-insurgency activities. Gelacio during his activist years may not have been an efficient movement worker or may have caused problems to his collectives, but he had never, nor will he ever, renounce something which he holds to be the best that is happening in our country today. Without this revolution the Filipino people have nothing to live, work and fight for to transform society. This is the dream (as Lenin uses the word) for a new people’s history.

No, Gelacio did not dream “of corn and the language of Iowa.” My country has enough corn (have you tried Cornix from Vigan?) and enough of the English language (or a species of the world’s scores of englishes) for bureaucrats to pen anti-people executive orders and for OFWs, the regime’s main export of warm bodies and source of revenue to keep the economy afloat, to follow orders from their bosses. If I had dreamt of a foreign country or city, it was Paris for too much reading (in English!) of the Symbolist poets of the 19th century in the poetry class of Virgie Moreno who turned us all into poseurs this side of the Pasig River. Yes, I’d been to the Louvre. Did you know that Arthur Rimbaud was a propagandist of the Paris Commune?

(Image from chinahistoryforum.com.)

The reference to the indigenous groups herded like cattle at the St. Louis exhibition during the early years of American colonization of the Philippines betrays the continuing fascination of Americans for the exotic, and worse, their nonchalance regarding the fate of peoples subjected to imperialist policies of their government. Gelacio is clear enough about his anti-imperialist stand in his poetry to have evoked such jaded comparison. The “brindled skin” has a far earlier provenance: the black slaves during those centuries of slave trading were assessed, like livestock in the market, according to their animal strength and the gloss of their leather. “Brindled” originates from the late ME “brended,” a variety of “branded.” Vestiges of racist arrogance of the West die hard.

The speaking persona says she reads ‘Gellacio’ “in English.” If she were indeed ‘Gellacio’s’ classmate and that was a long time ago, she can now try reading Gelacio in Filipino because that is the true language of a Filipino poet.

‘Gellacio’/Gelacio can never be her or anybody’s manservant.

And, yes, there is no truth to what this illegitimate President Gloria here said earlier this month in Hong Kong, that the Filipino people are “the most pro-American people, more pro-American than the Americans themselves.” That’s what she is, a Bush bitch.

You’re American. Speak for us in a true way.

The point in all this belaboring is, what drove you to write a poem like this, a direct address/statemental verse that’s neither fish nor fowl? That speaking persona (I am named; why isn’t she?) turns an actually existing person (see poeziecentrum) into a creature of her sacerdotal, manorial, white supremacist fancies. You and I hardly know each other although it’s now so easy to google/yahoo through the Internet to find out how we are faring in our respective literary endeavors. I did ask my son to access entries under your name from his computer since I don’t have one myself, nor do I maintain an e-mail address. I occasionally use any of the computers in the house like a typewriter mainly for encoding purposes. If you care to reply, you may use aliceguillermo@yahoo.com

My best wishes to you and Karen.

Gelacio Guillermo

23 April 2008

————————–

To Gellacio Guillermo in Iowa City
(Literary Review, Spring, 2000 by Eugene Gloria)

My window is serenaded by crickets.
I try to sleep through the sawing
of their cellos’ sad music.
Forgive me, I want none of it.
You were in the mountains when my father’s soldiers
strolled into our classroom to escort me out
of the campus. The army had infiltrated
our cause to pluck from our ranks their own.

You left before my father retired as a full colonel,
before the nuns knelt in front of the dictator’s tanks
before the Maneros and the Alsa Masa
scooped out and ate the brains of the dissident priest.

And when you renounced the revolution
and dreamed of corn and the language of Iowa,
I came back to the Church, and then left again.
Found true rebellion in marrying
a man who spoke Hebrew and wanted to take me
to Tel Aviv. Gellacio,
I am reading you in English.
Your brindled skin is sweating Iowa sun,

your hair in a tight chignon,
you, barefoot and G-stringed like the Manobo
prince in St. Louis one hundred years ago.
I want the Church to beg me back,

long for the faint tinkle of the hand bell
before the Elevation,
the monstrance gold as unhusked grain
drying on the asphalt road.

I want to believe that sentences
can hold bread in baskets, and multiply.
Let the salvaged, naked as drowned cattle,
find their way to my house.

Ring the bell and call them in, Gellacio.
Anything but this music,
all silence and this nothing music.

16 Mayo 2008

ang-dagling-tagalog.jpg

Salamat sa mga patnugot ng Ang Dagling Tagalog, 1903-1936 na sina Rolando B. Tolentino at Aristotle J. Atienza, naipapaalala sa atin ang nawalang kasaysayan ng nawalang dagli. (Galing ang larawan sa rolandotolentino.blogspot.com.)