Left Lite, Left Zero, Postmoderno

Sa seksyong komento ng huling entri sa blog na ito, tinawag kong “maliit” at “grupong NGOista” ang Akbayan. Ganito ang isang bahagi ng naging tugon ni Caffeine Sparks: “Kung hilaw ang gawain ng mga NGOistang kilusan, ano ang ‘tama?’ Ano ang ‘wasto?’ Ano ang ‘awtentiko?’ At sa tingin mo ba ikaw at ang katulad mo ang may hawak sa mga tumpak na sagot?” Mamaya, sasabihin ko ang mabilis na sagot ko sa tanong na ito. Pero makabuluhan muna sigurong lumiko bago tumbukin ang sagot. Mapapaunlad kasi ng pagliko ang pagtumbok.

May kung anong nagsasabi sa akin na may bahid ng postmodernismo ang komento ni Sparks. Hindi ko alam kung ang panakot na quote-unquote niya sa tama, wasto at awtentiko. O ang nauna niyang akusasyong “paghulma sa isang elite na grupo” ang pagtuturo sa mga estudyante ng Unibersidad ng Pilipinas na maging mga “iskolar ng bayan.” O ang panindak niyang pagbanggit sa praseng “master plan” – ng Kaliwa? – sa dulo ng komento niya. O lahat ng nabanggit.

Kung anuman, makikita sa mga puntong ito ang hibo ng postmodernismo. Hindi ba’t kinwestyon ng postmodernismo ang tama, wasto at awtentiko – kadalasan sa pamamagitan ng paglalagay ng panakot na quote-unquote sa mga salitang ito? Hindi ba’t galit ang postmodernismo sa lahat ng klase ng hirarkiya at tinatawag nitong “elitismo” ang anumang nagbibigay-halaga sa partikular na grupo? Hindi ba’t takot ang postmodernismo sa mga “master plan,” ng Kaliwa man o Kanan? Magdudulot daw kasi ito ng karahasan, ng pagdanak ng dugo at kamatayan?

Sa sanaysay niyang “Where do postmodernists come from?” binuod ni Terry Eagleton, Marxistang intelektwal, ang pagsusuri ng maraming Marxista – Alex Callinicos, Aijaz Ahmad, Teresa Ebert at ng Pinoy na si E. San Juan, Jr. – sa postmodernismo. Aniya, o anila, resulta ang postmodernismo ng karanasan sa pampulitikang pagkabigo ng isang henerasyon ng mga intelektwal sa Kanluran. Naganap ang pagkabigo matapos ang 1968, o ang panahong 1968-1973 – panahon ng matinding atake sa kilusang rebolusyunaryo sa maraming bansa.

Ayon kay Eagleton, mula sa mayor na mga “prinsipyo” – ayaw ng mga postmodernistang tawagin ng ganyan ang mga pinapaniwalaan nila – ng postmodernismo, pwedeng magbalik-tanaw at tuklasin ang naturang pagkabigo. Para bang kapag pumasok ka sa isang klase ng magulong kwarto, mauunawaan mo lang ang samu’t saring bahagi ng kaguluhan kung matutumbok mong nagkaroon doon ng inuman – o orgy siguro, ewan ko – bago ka dumating. Iniluwal ang magulong mga paniniwala ng pagkalasing ng postmodernismo.

Irene Suchocki1

Ang mga paniniwalang tinukoy ni Eagleton, pwedeng palitan ng mga sinabi ni Sparks, at matutumbok pa rin natin ang pagkabigong pinagmulan ng mga ito. Dahil bigo at mahina naman ang Kaliwa, aanhin pa nga ang “tama,” “wasto” at “awtentiko”? Sa isang banda: May magagawa ba ang mga ito? Sa kabila: Hindi kaya’t mapanupil rin ang mga konseptong ito – dahil ang namamayagpag ngang tama, wasto at awtentiko ay ang sa mga konserbatibo at reaksyunaryo? Kung tunay tayo, dapat “di-tama,” “di-wasto,” “di-awtentiko” ang linya natin!

Dahil bigo at mahina ang Kaliwa, at ang namamayaning hirarkiya sa lipunan ay iyung sa mga imperyalista at naghaharing uri, hindi ba’t elitista nga naman ang lahat ng pagbibigay-halaga sa anumang grupo ng tao? Wala namang welgang bayan, taktikal na opensiba o insureksyon, bakit kailangan pa ng hirarkiya? Bakit magtitiwala sa mga nagpapakilalang “master plan,” eh ilang beses nang nabigo iyan? Malala pa, paulit-ulit nang humantong ang mga planong iyan sa dahas. Sa halip na magbuo ng malalaking plano, maging pragmatiko na lang tayo ngayon.

Irene Suchocki2

Sa Pilipinas, pumasok sa progresibong pulitika ang postmodernismo sa isang partikular na panahon – noong maagang bahagi ng dekada ’90, noong nagwawasto ang pinakamalaking bloke ng Kaliwa sa malalaking pagkakamaling nagawa noong dekada ’80, at nabubuo ang bagong mga grupo at tendensya ng mga umalis o pinaalis sa nasabing Kilusan. Nagamit ang postmodernismo hindi lang sa pagtuligsa sa sistema, kundi sa mismong Kilusan – hindi ng mga intelektwal na nasa akademya, kundi nasa mga organisasyong bagong-tayo.

Makikita ang pagpasok ng postmodernismo sa pulitika ng Kaliwa sa bansa sa librong Reexamining and Renewing the Philippine Progressive Vision (1993) na inedit nina John Gershman at Walden Bello. Tumining ang tanong ng napadalong si Prop. Delia Aguilar, matatag sa kanyang Marxismo at feminismo: “Ang gusto kong malaman… ay kung mayroong kagyat na ugnayan sa pagitan ng kagustuhan nating bakahin o alisin ang mga tendensyang awtoritaryan at pagbasura sa isang malaking teorya, malaking naratibo” – ang Marxismo.

Dahil kung anu-ano na ang sinasabi sa forum na pinagbatayan ng libro, nagtanong siya: “[D]apat ba tayong sumunod sa postmodernistang pag-ilag sa malalaking naratibo dahil hindi na natin kayang ilarawan ang katangian ng kabuuang panlipunan (social totality)?… [N]atatakot ako nang todo-todo sa totoo lang sa postmodernistang mga hakbangin na umatras… Diyan hahantong iyan. Sa takot na ilarawan ang kabuuang ito dahil ang paglalarawan sa kabuuan ay kagyat na hahantong sa totalitaryanismo. Ganyan ba ang iniisip natin?”

Mangyari, nagtugma ang maraming tema ng postmodernismo sa propagandang maka-imperyalista at maka-kapitalista noong dekada ’90. Kakabagsak lang ng Unyong Sobyet, ng tinatawag nilang “aktwal na umiiral na sosyalismo” at nagkokoro ang mga sumisigaw ng “Katapusan ng Kasaysayan” at mga postmodernista sa pagkwestyon sa malalaking teorya, sa hirarkiya at kawalan diumano ng demokrasya sa Kaliwa, sa pagtalakay sa mga isyu ng kasarian, lahi, etnisidad, relihiyon pero bihirang uri, sa takot kina Mao Zedong at Joseph Stalin.

Irene Suchocki3

Sa sanaysay na “Akbayan – A New Left Party in the Philippines: Learning New Ways of Being (Left)” ni Joel Rocamora, teorista ng Akbayan, makikita ang hibo ng postmodernismo sa Akbayan at kay Rocamora mismo. Pero hindi pa siguro dahil mulat na sinusunod ng Akbayan at ni Rocamora ang postmodernismo, kundi dahil pareho sila ng phobia, ng kinatatakutan: ang malalaking teorya o ideolohiya (mas pinipili ang talakayang “masigla” sa pulitika) at ang malalaking proyektong panlipunan (mas pinipili ang hakbang-hakbang na mga taktika).

Madaling makita sa sanaysay ang mga kahinaang inaamin mismo ng Akbayan at ni Rocamora: elektoralista (“ang ating paglahok sa sistemang party-list ang… kumuha ng kalakhan ng ating enerhiya sa nakaraang siyam na taon”), NGOista (“bukod sa mga staff ng NGO, wala gaanong miyembro ang Akbayan na galing sa panggitna at nakatataas na uri sa mga eryang urban”), hindi lubog sa masa (“nakikipag-ugnayan lang ang Akbayan sa mga komunidad kapag may parating na eleksyon”) at buhaghag (“buhaghag na katangian ng ating mga istruktura”).

Sa ganitong konteksto makabuluhang ilugar ang sinabi ni Sparks na “Kung ang mga totoong radikal ay may hawak ng mga kasagutan… kulang siguro sila sa [press release]… Kasi di nila mapaabot sa ordinaryong mamamayan ang mga nilalayon nila.” Paano inuunawa ng ganitong pahayag ang mga mamamayan? Ang pag-oorganisa sa hanay nila? Nadadaan sa PR ang masa? Hindi kailangang mag-organisa sa hanay nila? Madaling gawain ang magsulong ng pagbabagong panlipunan? Malaki nang ambag sa pagrerebolusyon ang pagba-blog lang?

Irene Suchocki4

Sa isang bahagi ng sanaysay, sinipi ni Rocamora ang isang Latino-Amerikanong intelektwal – isang higante ng sosyalismo? sino nga ba siya? – na nagsabing “binibigyang-kahulugan ngayon ng proyektong sosyalista ang sarili bilang isang proseso kaysa isang lipunan.” Ang kailangan daw ay “isang permanenteng pagbabago. Walang sosyalistang modelo, tanging sosyalistang proseso” – na binigyang-kahulugan na “pagpawi sa iba’t ibang porma ng alyenasyon, pang-aapi at pagsasamantala.” Pokus na lang tayo sa Cubao, huwag na kahit sa Cuba.

Mahigit 100 taon na ang nakakaraan, inilantad ni Vladimir Lenin ang pagtinging ito. Aniya, “’Ang pagkilos ang lahat, walang halaga ang ultimong layunin’ – ipinapakita ng islogang ito ni Bernstein ang laman ng rebisyunismo nang higit sa maraming mahabang paliwanag. Ang itakda ang kondukta nang kaso-por-kaso, umangkop sa mga pangyayari ng bawat araw at sa pagkakahati at pagbabago ng mababaw na pulitika, kalimutan ang pangunahing mga interes ng proletaryado at batayang mga katangian ng sistemang kapitalista, ng buong ebolusyong kapitalista, isakripisyo ang mga pangunahing interes na ito para sa tunay o ipinagpapalagay na bentahe ng yugto – iyan ang patakaran ng rebisyunismo.”

Bagamat iginigiit ni Rocamora na nasa “Kaliwa” pa rin ang Akbayan, na “Mapagpalahok na Sosyalismo” o “Participatory Socialism” pa rin ang ipinaglalaban nila, na binubuo ang Akbayan ng iba’t ibang grupong “Kaliwa,” malinaw na taliwas ang sinasabi niyang ito sa kinikilalang “sosyalismo” ni Lenin. Kinakatawan nila ang repormismo at parlamentarismo na si Lenin ang isa sa unang tumuligsa. Bagamat tanggap ni Rocamora ang bansag sa Akbayan na “Left Lite,” sa mas malawak na pagtingin, halos “Left Zero” na ang natitira.

Irene Suchocki5

Sabi ni Eagleton, bagamat binayo ng postmodernismo ang mga pundasyon ng naghaharing sistema at dominanteng mga kaisipan sa mundo, binayo rin nito ang mga pundasyon para muling makapagbuo at makapagpatatag ang Kaliwa. Halimbawa ang mga tanong ni Sparks ng ganito: Bagamat kinukwestyon ang katumpakan ng naghaharing sistema at namamayaning kultura’t kaisipan sa lipunan, inaatake rin ang progresibong Kilusan at ang mga ideya nito. Hindi tama, wasto at awtentiko ang sistema, hindi ba’t magkatulad lang din kayo?

Tama ang postmodernismo sa pagkwestyon sa lahat ng ipinagpapalagay nang tama, wasto at awtentiko ng lipunan, at maging ng Kilusan para sa pagbabago. Pero ipinapataw nito sa lahat ang ahistorikal na paghusgang lahat ng kilusang nagsasabing tama, wasto at awtentiko ang sarili ay kumakatawan sa kung anong pulitikang awtoritaryan, mapanupil at kontra-progresibo. Itinuturing nitong imposible, mapanupil at di-makatarungan ang pagsasabi ng isang kilusan – kahit anong kilusan – na ang kinakatawan nito ay ang tama, wasto at awtentiko.

Tama ang postmodernismo sa pagsasabing walang metapisikal at absolutong lokasyon kung saan mahuhusgahan ang tama, wasto at awtentiko. Pero hindi dapat humantong ang pag-atake nito sa obhetibismo sa sagad-sagaring suhetibismo sa pagsusuri sa mundo – na siya na ngang nangyari rito. Mangyari, hindi naman kailangang sa isang metapisikal at absolutong lokasyon magmula ang paghusga kung alin ang tama, wasto at awtentiko. Maaaring magmula ito sa kongkretong pagsusuri at tunggalian ng mga umiiral na pwersa sa lipunan.

Irene Suchocki6

Kaya ano ang mabilis na sagot sa tanong ni Sparks? Ang kilusang pambansa-demokratiko ba ang kumakatawan sa tama, wasto at awtentiko? Kung ibabatay sa kalagayan ng lipunang Pilipino, at pandaigdigang sistemang kapitalista, sa ugnayan ng mga uri sa bansa, at kung ihahambing sa katunggaling mga pananaw, kahit iyung nagpapakilalang “Kaliwa” katulad ng Akbayan, ang sagot ay mabilis na maibibigay, wala mang garantiyang metapisikal at absoluto: Oo.

13 Hulyo 2009

Randy David2

Wala akong problema kung tatakbo si Prop. Randy David na kongresista sa Pampanga laban kay Pangulong Arroyo. Pero hindi sana sa batayan ng maling mga pagtingin sa akademya. (Galing ang larawan sa aiscracker.com. Salamat!)

Pilosopong Magiging Hari?

Sa kanyang sanaysay na “The Philosopher Who Would Be King,” ipinahayag ni Caffeine Sparks ang pagsuporta niya sa kandidatura ni Prop. Randolf “Randy” David ng Departamento ng Sosyolohiya ng Unibersidad ng Pilipinas. Alam na ng marami ngayon na nagdeklara si Prop. David na tatakbo siyang kongresista para kalabanin si Pang. Gloria Macapagal-Arroyo na napabalitang tatakbo rin sa posisyong iyun sa isang distrito sa Pampanga na tinitirhan nilang dalawa.

Matapos papurihan si Prop. David, kalakhan dahil sa isang “nakakabilib” na talumpati nitong napanood niya, may sinabi si Sparks na nakakabagabag: “Ang mga taong nagpoprodyus ng kaalaman, mga iskolar na katulad ni Prop. David, ay binibigyan ng tungkulin ng kanilang bokasyon na maging kritikal sa status quo. Ito ang kultura ng akademya, lalo na sa mga agham panlipunan, kung saan lahat ng konsepto ay palaging nasa kalagayan ng pagkukwestyon… Ang mga debateng ito ay ginagawa sa isang atmosperang collegial, kung saan isang anomalya kung ang katotohanan at malisya ay mapagsasama sa isang kama.”

Gaya ng sabi ko sa seksyong komento ng entri na iyun, malinaw na isang labis na simplipikasyon ang pahayag na ito – sa puntong simplistiko – at isang romantisadong pagtingin sa akademya na hindi sinusuportahan ng mga datos. Totoo, dapat maging kritikal sa umiiral na kaayusan ang mga taong nagpoprodyus ng kaalaman. Pero kadalasan, nirereprodyus lang nila ang dominanteng kaalaman sa lipunan. At lalong hindi totoong “Ito ang kultura ng akademya, lalo na sa mga agham panlipunan.” Bagamat pana-panahong tumitindig sa maiinit na pambansang isyu ang mga akademiko, sa kalakhan ay hindi sila tumutuligsa sa malalim at matagalang mga suliranin ng lipunan.

“Ang paper lang dito,” sabi minsan ni Edel E. Garcellano, intelektwal na mahilig sa debate, patungkol sa Unibersidad ng Pilipinas na laging pinagkakamalang ligalig sa mga pagtatalo, “ay iyung pamunas ng pwet.” Oo nga naman. Nasaan ang mga pagkwestyon sa status quo? Nasaan ang laging pagkwestyon sa mga konsepto? Ang mga debate? At kung may debate man, tungkol saan? Kung may lugar man na nagaganap ang mga bagay na ito, iyan ay walang iba kundi sa minsan nang tinawag ni Prop. Judy M. Taguiwalo na “unibersidad sa loob ng unibersidad” – sa kilusang aktibista sa loob ng UP, hindi sa mismong akademya. At lalong hindi sa mga agham panlipunan. Si Prop. Alex Magno, bilang sikat na akademiko mula sa mga larangang ito, ang kinatawan ng mas tahimik na iba: rumaraket sa gobyerno at negosyo, at labis na kritikal sa puntong galit sa Kaliwa.

Organize

le-joli-mai-birdseye

Pero mainam na rin ang sinabi ni Sparks. Tinawag nito ang pansin sa isang isyu sa departamento ni Prop. David: ang tenure ni Prop. Sarah Raymundo. Ihinapag na ang usaping ito ni Prop. Danny Arao kaugnay ng pagtakbong kongresista ni Prop. David. Sa usaping ito, makikita ang tunay na pinagdedebatehan ng mga akademiko, at hindi iyan matatayog na usapin katulad ng pilosopiya ni Sartre o moda ng produksyon sa Pilipinas. Makikita ring hindi totoo na parang tubig at langis na hindi napagsasama sa akademya ang katotohanan at malisya. Sa kaso ni Prop. Raymundo, puro malisya ang nagaganap, walang katotohanan. May mga akusasyon diumano sa kanya pero hindi ito kailanman ihinarap sa kanya.

Gaya muli ng nasabi ko sa seksyong komento sa entri ni Sparks, hindi makikita sa pagharap ni Prop. David sa kasong ito ang sinasabi niyang due process (na tugma sa hilig niya kay Max Weber) at pangkomunikasyong rasyunalidad (communicative rationality, hango kay Jurgen Habermas). Pero narito kaya ang pragmatismo ni Richard Rorty – na ang katotohanan ay kathang nililikha ng mga tao at hindi matatagpuan sa obhetibong mundo? Hindi ko gustong magmalaki sa mga pangalan ng mga intelektwal na nabanggit. Sadyang batay lang sa mga sulatin ng mga intelektwal na ito at ng iba pa ang mga sulatin ni Prop. David.

Wala akong problema sa pagtakbo ni Prop. David laban kay Gloria. Kung may kalakasan siya, iyan ay ang konsistent na pagiging kontra-Gloria, pagsusulat tungkol dito at pagkilos kontra dito. Mahusay din ang tuligsa niya sa kabulukan ng pulitikang Pinoy. May pag-asang hindi siya mangungurakot sa pwesto, kundi magsusulong ng mga repormang makakabuti sa mga mamamayan sa kagyat.

Pero huwag na siyang papurihan sa batayan ng mga romantisado at hindi totoong nosyon ng akademya. Ang katotohanan nga, nariyan ang kahinaan niya.

29 Hunyo 2009

Chile the Other September 11

Ang mali ko, binasa ko ito pampatulog. Hindi ako nakatulog, kundi namulat sa sinasabing “isa pang 9-11,” ang kudeta noong Setyembre 11, 1973 ng pwersang militar ng Chile na nagpabagsak sa sosyalistang gobyerno ni Salvador Allende – sa tulong ng imperyalismong US. Makabuluhang libro, mahalagang aral – ang pangangailangan ng pag-aarmas ng sambayanan para isulong at ipagtanggol ang sosyalismo.

Chile: Allende, Jara, Neruda

rebyu ng Pilar Aguilera at Ricardo Fredes, mga patnugot, Chile: The Other September 11, An Anthology of Reflections on the 1973 Coup. Melbourne at New York: Ocean Press, 2006.

Ang mali ko, binuksan ko ang librong ito nang madaling araw, pampatulog sana. Hindi ko na nabitawan, kaya hindi ako agad nakatulog. Salik ang pagiging maiksi – tiyagain mo na, madali lang matatapos. Pero syempre, pangunahin ang bigat ng laman sa estilong magaan. Sa loob ng wala pang tatlong oras, sa pamamagitan ng mahigit 110 pahina, tumimo sa akin ang “isa pang 9-11.”

Ang tinutukoy: ang kudetang inilunsad ng militar ng Chile noong 1973 laban sa gobyerno ni Salvador Allende, sosyalistang presidenteng halal at suportado ng mga mamamayan sa isang demokratikong eleksyon noong 1970. Isa sa namuno sa kudeta si Hen. Augusto Pinochet, naging diktador ng Chile sa mahabang panahon, 1973-1990. Gaya ng alam ng marami ngayon, at pinapagtibay pang lalo ng libro, todong sinuportahan ng rehimen ni Richard Nixon ng US ang marahas na kudeta, sa tulak ni Henry Kissinger, direktor ng National Security Council.

Aaminin kong hiniram ko ang librong ito dahil tampok sa pabalat ng libro ang pangalan ni Ariel Dorfman, bantog na manunulat na Chileano. Pero lalabas na ang sanaysay ni Dorfman, na nag-ugnay ng 9-11 ng US sa 9-11 ng Chile sa simula ng libro, ay sekundaryo sa bisa ng ibang nilalaman: mga tula nina Pablo Neruda, Victor Jara, Ishmael Reed, David Ray, A. Apercelle at Muriel Rukeyser; mga salaysay nina Joan Jara, Matilde Neruda at Beatriz Allende tungkol sa pagkamatay ng mga lalake sa buhay nila; ang huling talumpati ni Salvador Allende; mga analisis nina Dorfman at Fidel Castro. May mga pahinang laan lang sa mahahalagang datos at tampok na sinabi ng susing mga tao sa kudeta.

Umikot ang mga salaysay sa dalawang krusyal na pangyayari sa araw na iyun: ang pag-atake sa Palacio de La Moneda, Malakanyang ng Chile, ng mga pwersang militar na nagkudeta at ang pagkulong sa libu-libo sa Estadio Chile – bagamat may sipat din sa pagpatay sa mga ikinulong na ito ng militar. Sa mga bahaging ito, namuo ang mga salita patungong imahe ng pangyayari:

Salvador Allende

Victor Jara 2

Pablo Neruda

Si Salvador Allende, may hawak na baril – iyung regalo sa kanya ni Castro ng Cuba – at nakabihis-militar, handang lumaban at mamatay sa pagtindig sa La Moneda. Sa proseso, kalmado pa niyang nabigkas sa radyo ang huling mensahe niya sa sambayanang Chileano. “Posibleng madurog nila tayo, pero ang bukas ay sa sambayanan!” sabi niya. Tumanggi siyang umalis sa palasyo kahit binilangan na ang mga pwersa niya at grabeng atake ang pinawalan sa kanila.

Si Salvador Allende, nakikipagbarilan sa mga nagkudetang militar na umaakyat na sa mga hagdanan ng La Moneda matapos ang matagal na labanan. May nagsabing nagpakamatay siya noong nasukol, pero kumikiling si Castro sa ibang bersyon: lumaban si Allende hanggang mahigit 10 bala na ang nakatanim sa katawan niya. Noong namatay siya, binuhat siya ng mga sundalong kasama niya, iniupo sa upuan ng pangulo ng Chile, sinuotan ng sash ng presidente at binalutan ng bandila ng Chile. Sa huling mga pahayag niya, malinaw ang gusto niya: ang maalala bilang “marangal na taong matapat sa kanyang bansa.”

Si Victor Jara, bantog na kompositor at mang-aawit na Chileano, lasug-lasog ang kasuotan, bugbog ang katawan, nakapiring, iniharap sa napakaraming dinakip na nakadapa at nakapiring sa Istadyum ng Chile, pinakanta ng militar, at umawit ng ilang linya ng himno ng Unidad Popular, partidong elektoral nila, ang “Venceremos” – magwawagi tayo. Pagkatapos, hinila na siya palayo. Kinabukasan, nakita siyang patay, kasama ang iba pa, ginamitan ng machine gun. Bago nito, nakapagsulat pa siya ng tula: “Ang nakita ko, hindi ko pa nakita /Ang naramdaman ko, at ang nararamdaman ko / ay magsisilang sa yugto.”

Si Pablo Neruda, kilalang makata at manunulat, miyembro ng Partido Komunista, patay na at ihinahatid sa libingan. Dinakip ang doktor niya sa ospital kung saan siya nagpapagaling, kaya inilipat siya ng asawa niyang si Matilde. Sa daan, kabi-kabila ang pagpara at paghalughog ng militar sa sasakyan. Dumating siya sa panibagong ospital nang kritikal ang kondisyon. Doon na siya namatay. Noong dinadala na ang katawan niya sa sementeryo, nakasumpong ng tapang ang mga naglibing. Isa-isa, bumigkas ng tula ni Neruda, walang kopya, kabisado. Bagamat napaligiran ng mga sundalo, nagawa nilang kumanta ng “Internationale”: “Bangon, sa pagkakabusabos! / Bangon, alipin ng mundo!”

Schwitters 1

Schwitters 2

Schwitters 3

Bukod sa patotoo ni Castro tungkol sa pagsabotahe ng imperyalismong US sa gobyernong Allende, may masinsing kronolohiya sina James Cockcroft at Jane Canning sa dulo ng libro, nagpapakita ng tuluy-tuloy, sistematiko at malupit na pagsisikap ng rehimeng Nixon na ibagsak ang gobyernong Allende. Pinagkaitan nito ng pautang ang Chile, at kahit ng suporta noong binayo ang huli ng lindol. Pero nagbigay ito ng $10 Milyong pautang sa militar ng Chile ilang linggo bago ang kudeta. Pinaghirap ng naghaharing uri ng Chile ang ekonomiya, pinagwelga ang mga manggagawa, nanawagan sa militar na ibagsak ang gobyerno.

Tampok sa libro ang sinabi ni Kissinger, noong natatakot ang rehimeng Nixon na mananalo si Allende sa eleksyon: “Hindi ko maintindihan kung bakit kailangang wala tayong gawin at manood na maging komunista ang isang bansa dahil sa pagiging iresponsable ng sarili niyang mga mamamayan.” Dahil sa ginawa niya sa Chile at ibang bansa, kaisa ng kontra-demokratiko at kontra-komunistang  kaisipan niya, maraming nagsasabing kriminal siya sa digma (war criminal).

Dahil kailangan kong ipatupad nang walang alinlangan
ang parusang ito, hindi pa nasasaksihan,
ng pagbaril sa isang tinutugis na kriminal,

na sa kabila ng mga paglalakbay niya sa buwan
ay pumaslang na ng napakarami rito sa lupa
sa puntong nagliliparan ang mga papel at napakawalan ang pluma
para isulat ang pangalan ng kontrabidang ito
na maramihang pumapatay mula sa White House.
– Pablo Neruda

At walang matatagpuan ang Kasaysayan na bakas ng
mga abo mo sa silungan ng iyong impyerno
– Ishmael Reed

At si Nixon, ang nasilong daga
nanlalaki ang mata dahil sa takot,
ay nanonood sa muling pagsilang ng mga bandilang itinumba.

Araw-araw siyang nagapi sa Vietnam.
Sa Cuba, naitaboy ang kanyang ngitngit
at ngayon sa nakalibing na madaling araw
nginangasab ng hayop na ito ang Chile
hindi alam na ang mga Chileanong hindi mahalaga
ay magtuturo sa kanya ng leksyon tungkol sa dangal.
– Pablo Neruda

Richard Nixon

Henry Kissinger

Augusto Pinochet

Bagamat kahanga-hanga ang ipinakitang tapang (sa paglaban hanggang kamatayan) at dangal (sa pagtupad sa pangakong binitawan niya na lalaban hanggang huli) ni Allende, makikita ang kahinaan ng mga aksyon niya noong araw na iyun. Kusa siyang maagang pumunta sa La Moneda noong nalaman na niyang may nagaganap na kudeta, at ipinagtanggol ito gayung mahigit 40 lamang ang pwersang militar na kasama niya. Sabi nga ni John Berger, Marxistang manunulat, alam ng mahihirap na hindi karuwagan ang umatras sa isang panahon. Sa harap ng mas superyor na kalaban, kailangang umatras at mag-ipon ng lakas, para sumulong at sumagupa sa hinaharap.

Isang mulat na pagsisikap at eksperimento sa “mapayapang landas patungong sosyalismo” ang Unidad Popular at gobyernong Allende – at ipinakita ng karanasan nito ang hantungan ng ganoong pagsisikap. Sa kanyang madamdaming pakikiisa sa mga mamamayang Chileano at paglalagom sa naganap, wastong natumbok ni Castro ang kahinaan: “Kung ang bawat manggagawa at bawat magsasaka ay may ganoong riple [tulad ng ibinigay niya kay Allende at kinutya pagkatapos ng mga maka-kudeta], hindi sana nagkaroon ng pasistang kudeta!” Sabi pa niya, “Imposibleng lumikha ng rebolusyon nang mga mamamayan lang ang kasama: kailangan din ang mga armas!”

Naalala ko lang, isa sa mga batayan ni Fredric Jameson, Marxistang intelektwal na Amerikano, sa peryodisasyon niya ng postmodernismo ang pagkagapi ng sosyalistang pagsisikap sa Chile. Ang totoo, sinabi niyang nagsimula ang postmodernismo – bilang “lohikang pangkultura ng abanteng kapitalismo” noong 1973. Dito pa lang, malinaw nang makikita ang katotohanan sa husga ni Terry Eagleton, Marxistang intelektwal na Ingles, na ang postmodernismo – ang diskursong lumaganap sa akademya – ay diskurso ng pagkabigo ng Kaliwa.

Makabuluhang ihambing ang karanasan ng Chile sa karanasan ng Pilipinas. Bago ang 1973 ng Chile ay ang 1972 ng Pilipinas – ang deklarasyon ni Ferdinand Marcos ng Batas Militar at pagsupil sa Kaliwa sa bansa. Sa halip na mapaatras, lalong lumakas ang Kaliwa sa ilalim ng diktadura. Napatalsik si Marcos noong 1986 sa malakas na tulong ng Kaliwa, habang noong 1990 lamang bumaba sa pwesto si Pinochet – para maging punong kumander ng militar hanggang 1998.

Hindi ko alam kung may pagpapatuloy sa ideolohiya, pulitika at organisasyon ang Kaliwa ngayon sa Chile mula sa panahon ni Allende. Pero tiyak akong mayroong ganyang pagpapatuloy ang Kaliwa ngayon sa bansa mula noong bago ang 1972. Malinaw ang kaibahan: ang pagkakaroon ng armadong kilusan sa Pilipinas at ang lihim na pag-oorganisa sa kalunsuran na naging posible dahil mayroon itong lihim na atrasang ibinigay ng armadong kilusan sa kanayunan.

22 Hunyo 2009

Mao Zedong 2

Tiyak na mapapaganito si Mao Zedong kapag nalaman niya ang ginawa ng rehimeng Deng Xiaoping sa mga nagprotestang estudyante at mamamayan sa Beijing noong 1989. Mas masahol pa siguro diyan kapag nalaman niya ang mga repormang pang-ekonomiya at paggamit sa kanya ng rehimeng Deng. Pero ang tanong: Paano niya malalaman? Hehe.

Masaker sa Tiananmen Square

(1)

Nitong 04 Hunyo, 20 taon na ang tinatawag na “Masaker sa Tiananmen Square” – ang marahas na pagdurog ng gobyernong Tsino noong 1989 sa ilang linggong protesta ng libu-libo sa nasabing lugar. Mga estudyante ang karamihan, bagamat sinuportahan sila ng mga manggagawa at mamamayan ng Beijing. Katiwalian sa pamahalaan ang pangunahin nilang kinondena at reporma ang panawagan nila.

Matapos ang 20 taon, marami pa rin ang magkakaiba at nagbabanggaang pagsuri sa naganap – kahit pa nga sa hanay ng mga nagpapakilalang naniniwala sa Marxismo, Leninismo at Maoismo. Halimbawa ang kaibahan ng pagsuri ni Mike Ely (na kumalas sa Revolutionary Communist Party of the USA) at ng Lalkar Online (ng Communist Party of Great Britain – Marxist-Leninist).

Sa titulo pa lang, malinaw na. Mike Ely: “Remembering the Rebels of Tiananmen.” Lalkar Online: “Hail the 20th Anniversary of the Crushing of the Chinese Counter-revolution.” Para kay Ely, makatwiran ang mga panawagan ng mga nagprotesta at malupit ang tugon ng Estadong Tsino. Para sa Lalkar Online, kontra-rebolusyunaryo ang mga nagprotesta, tama lang ang ginawa ng Estado.

Chai Ling

Wu'er Kaixi

Wang Dan

Ang mga lider ng mga nagprotesta (mula taas):
Chai Ling, pinakamalakas sa panawagang ialay ang buhay.
Wu’er Daixi, komikero at eksentrikong
nagpahiya kay Premier Li Peng.
Wang Dan, kalmadong lider sa taktika.

Mula sa isang perspektibang Kaliwa, hindi sapat ang paggamit ng isang Estado ng dahas para agad itong kondenahin. Mas mahalagang tukuyin ang katangian ng Estadong nandahas at ng mga lumaban dito. Makatwiran, halimbawa, ang paggamit ng mga mamamayang Vietnamese ng dahas laban sa mananakop na US, at ng mga mamamayan ng Nicaragua laban sa mersenaryong Contras.

Pwedeng maging makatwiran ang dahas sa kamay ng isang Estadong demokratiko at maka-mamamayan, pero hindi pwedeng maging makatwiran ang paggamit nito ng isang Estadong mapanupil at mapagsamantala. Sa dulo, “Para kanino?” at “Para saan?” ang mga tanong na dapat sagutin nang kongkreto sa paggamit ng dahas. Hindi sapat ang lahatang pagkondena.

At ano nga ba ang Estadong Tsino noong 1989? Isa itong Estado ng mga burukrata-kapitalista, hindi ng mga manggagawa at magsasaka, na gumagamit sa “sosyalismo” at “komunismo” para panatilihin ang sarili sa kapangyarihan – habang todo-todo at lantarang gumagawa ng mga hakbanging kontra-sosyalista at kontra-komunista. Simula noong 1976, mapanupil na ito at mapagsamantala.

Sa kabilang banda, matalas ang tatay ni Alexander Cockburn, radikal na manunulat, batay sa patotoo niya sa pagtingin nito sa “kilusang reporma” noon sa Poland: “Reyalistiko siya tungkol sa aktwal na umiiral na Komunismo, pero reyalistiko rin siya tungkol kina [Lech] Walesa at sa Solidarity; kinaya niyang makita kung saan malamang na tumungo ang lahat ng iyon” – sa kapitalismo.

Tiananmen Tank Man

tiananmen goddess of democracy

Pinakatanyag na mga imahe ng protesta.

Ganito rin ang masasabi tungkol sa mga nagprotesta sa Tiananmen. Bagamat “Internationale” ang awit nila, “demokrasya” ang isa sa mga islogan nila, may mga nagdala pa ng mga larawan ni Mao Zedong, at makatwiran ang panawagan nilang pawiin ang korupsyon sa gobyerno, marami at matibay ang patunay na mas patungo sila sa kanan (kapitalismo) sa halip na sa kaliwa (sosyalismo).

Sa pagitan ng Estado ng mga burukrata-kapitalista at ng mga estudyante at mamamayang bagamat may lehitimong mga panawagan ay mas kumikiling sa kapitalismo, ano ang makatwirang tindig ng Kaliwa? Sa tingin ko, ang kondenahin ang Estadong Tsino sa pagsupil sa demokratikong karapatan ng mga mamamayan na magpahayag ng saloobin, magtipun-tipon at magprotesta.

(2)

Ayon sa kwento ng isang matandang aktibista, tama ang sabi sa entri ng Wikipedia tungkol sa tugon ng Kaliwa sa bansa sa nasabing masaker. Tama rin ang datos ni Manuel L. Quezon III, kilalang blogger at kolumnista: Na noong una’y sinabi ni Crispin “Ka Bel” Beltran na wasto ang ginawa ng Estadong Tsino, sabay-bawi pagkatapos. Pero hindi ako sigurado sa sinabi ni Juan L. Mercado, isa ring kolumnista, na may katulad na pahayag si Prop. Jose Maria Sison.

Deng Xiaopingli peng

Mga kriminal at berdugo:
Deng Xiaoping, Li Peng

Syempre, hindi malilimutan ng mga anti-komunista ang ganitong mga pagkakataon, na nag-endorso ang Kaliwa ng paggamit ng dahas – at sa isang isyu pa kung saan marami ang kumokondena sa nasabing hakbangin. Pagkakataon nila ito para idiing marahas at mahilig sa dahas ang mga maka-Kaliwa at kontra-demokratiko pa nga ang mga ito – walang pakialam kahit hindi sang-ayon ang marami basta’t pinaniwalaang para sa interes ng marami.

Anu’t anuman, kailangang ilinaw na panahon din ng kalituhan ang 1989 para sa Kaliwa sa bansa. Organisasyunal pa nga itong mabibiyak pagdating ng 1992 sa mga kampong tatawaging “Reaffirmist” at “Rejectionist” – matapos ang maraming taon ng aktwal na pagkakabiyak na pampulitika at pang-ideolohiya. Isang pokus ng kalituhan ang pagtingin sa dating Unyong Sobyet at Tsina: Sosyalista ba sila o nagtaksil sa sosyalismo at naging modernong rebisyunista?

Sa pagsisikap ng ilang bahagi ng Kaliwa noon sa “pabilisin” ang tagumpay ng rebolusyon na pinapaniwalaang “abot-kamay” na, ginusto nilang humingi ng tulong sa mga bansang nagpapakilalang sosyalista, kasama ang dating Unyong Sobyet at Tsina. Isang paraan, anila, para gawin ito ay alisin o palabnawin ang nauna nang pagbansag ng Kaliwa sa mga bansang ito na mga “modernong rebisyunista” – nagtaksil sa sosyalismo at tumutungo sa kapitalistang landas.

Tiananmen protests

Tuso ang paggamit ni Quezon sa datos na ito, para patunayan ang pahayag niyang “Ang Komunistang sangkot sa mga ‘teach-in’ sa mga paaralan sa Pilipinas ay may nakamamatay na pusong katulad ng sa kasamang nanghihingi ng perang pambili ng tsinelas sa mga negosyanteng pamprobinsya nang nakatutok ang baril… Pareho ang paniniwala nila.” Ano nga namang paniniwala ang mas maganda pang ihalimbawa sa hindi pinapaniwalaan at itinatakwil ng marami?

Halimbawa ang pahayag ni Quezon ng nagkalat na paninira sa Kaliwa sa bansa, bahagi ng suportang ideolohikal ng Estado sa maruming todo-gerang inilulunsad nito kontra sa Kaliwa. Kung nagsaliksik si Quezon, makikita niyang taliwas nga sa batayang mga prinsipyo ng Kaliwa ang purihin ang ginawa ng mga modernong rebisyunista sa Tsina. Pero hindi na siguro niya inisip na kailangan pa niyang magsaliksik. Palibhasa, may suri at hatol na siya sa Kaliwa.

(3)

Binabasa ko ang dalawang libro ni Orville Schell tungkol sa Tsina, ang In the People’s Republic: An American’s Firsthand View of Living and Working in China (1977) at ang Mandate of Heaven: A New Generation of Entrepreneurs, Dissidents, Bohemians, and Technocrats Lay Claim to China’s Future (1994). Panahon ng pamumuno ni Mao Zedong (na namatay noong 1976) ang sinaklaw ng naunang libro, habang panahon ng mga repormang maka-kapitalista ang sa ikalawa.

tiananmen workers we have come

Mao Zedong Graffiti2

Mao Zedong Wall

Muli, makikita sa dalawang titulo ang pagbabago ng simpatya ng awtor. Sa una, aakalain mong tiim-bagang, taas-kamaong Maoista ang may-akda, punung-puno ng simpatya sa Tsina at sa rebolusyon dito. Sa ikalawa, na naglalaman ng salaysay niya ng mga nangyari sa Tiananmen, kritikal na siya kay Mao Zedong at sa pamumuno nito sa Tsina, kritikal din sa Estadong Tsino na sumunod kay Mao – iyung pinamunuan ni Deng Xiaoping na nagbukas sa kapitalismo.

Sa isang banda, mahusay ang salaysay ni Schell. Mababasa mo ang mga lider-estudyante na namuno sa protesta, ang malawak na pagsuporta ng mga mamamayan ng Beijing at Tsina, ang hakbang-hakbang na pagsupil ng Estadong Tsino at ang tugon dito ng mga nagpoprotesta, ang lawak at tindi ng represyong pinawalan ng Estadong Tsino, ang maniobrahan sa pamunuan ng Partido Komunista ng Tsina, at ang konteksto ng mga berdugo ng Tiananmen at Beijing.

Malinaw na nasa mga nagprotesta ang simpatya ni Schell. Tumampok ito isang beses. Sinasabi kasi ng pamunuan ng Partido Komunista ng Tsina noon na walang estudyanteng namatay sa Tiananmen Square, walang nangyaring masaker dito – bagamat hindi nito itinangging maraming namatay sa mga karatig-lugar sa Beijing (mga manggagawa at mamamayan kasi ang namatay sa pagharang sa mga pwersang militar na inatasang durugin ang protesta).

Sa buong salaysay, sumandig siya sa kwento ni Hou Dejian, musikero at lider ng mga estudyante sa Tiananmen – sa kung paano naganap ang pagsupil at paano sinikap ng mga lider-estudyante, tampok si Hou, na iatras ang hanay. Pero noong sinabi ni Hou na nakaatras nang mapayapa ang mga estudyante mula sa Tiananmen – sa dulo ng matagal na pagkubkob mula sa laylayan ng Beijing – bigla niyang kinontra ito. Kesyo marami raw testimonyang taliwas sa sinabi nito.

12 Hunyo 2009

Basahin ang banat ni Rep. Mong Palatino sa CARPER, o ang Comprehensive Agrarian Reform Program Extension with Reforms, paboritong adbokasiya ng mga pseudo-progresibo.

Panalo ang mga larawan ni Alex Felipe tungkol sa pagmimina sa Mindanao!

May isinulat si Arnold J. Padilla tungkol sa itinutulak na Charter Change ng rehimeng Arroyo kaugnay ng ekonomiya ng bansa.

Si Slavoj Zizek, dating komisar kontra sa mga rebelde sa Yugoslavia? Basahin ang blog ni Jodi Dean (1, 2).

Tungkol sa kaso ni Melissa Roxas, Pilipino-Amerikanong nakipamuhay sa mga magsasaka sa bansa at dumanas ng panunupil ng Estado.

Basahin: Pagsusuri ni Pao-Yu Ching sa mga repormang kapitalista sa Tsina.

Bahag-hari

Pagkatapos, gusto pa ng mga kongresista na baguhin ang Konstitusyon para pahintulutan ang mga dayuhan na magmay-ari nang 100% ng lupa sa bansa. Lalo tayong magiging iskwater sa sariling bayan. Pero may batayan para isiping higit pa rito ang layunin ng constituent assembly na gustong ipatawag ng mga kongresista. (Galing ang larawan sa Swank Style. Salamat!)

Mga Plakard sa Panahon ng Con-Ass

Noon, nagpanukala ako ng “Mga Plakard sa Panahon ng ZTE.” Pumatok naman, lalo na ang “Zobra na, Tama na, Exit na!” na nakita kong ginagamit sa mga rali.

Ngayon, dahil sa pagratsada ng Kongreso sa resolusyon nitong ipatawag ang constituent assembly para sa pagbabago ng Konstitusyong 1987, tiwala akong naghahanda na ang iba’t ibang grupong pampulitika para maglunsad ng mga kilos-protesta – na sana’y malalaki, dumadagundong! – sa mga darating na linggo. Heto ang munting ambag, mga konsepto para sa mga gagawing plakard:

CONGRESS OF ASSHOLES
Wala nang ginawang mabuti ang kongresong ito. Bukod sa pagpasa ng iba’t ibang patakarang kontra-mamamayan, ilang beses nitong ibinasura ang mga kasong impeachment laban kay Gng. Arroyo. Tumabo ang mga miyembro nito sa pork barrel, bukod pa sa mga suhol ng pekeng pangulo kapag nalalagay sa krisis.

ABNER AFUANG, NASAAN KA? MAS MARAMING BABOY SA KONGRESO, BUHUSAN MO… NG ASIDO
Sabi nila, mulat man o hindi, nagsilbing distraksyon ang sex scandal nina Hayden Kho at Katrina Halili sa maruruming pakana ng Malakanyang at Kongreso. Anu’t anuman, mas dapat kabwisitan ng mga mamamayan ang mga kongresistang maka-Gloria. Ang Inang Bayan lang naman ang binababoy nila.

NOGGIE, DOGGIE NI GLORIA
Ipinapakita ni Speaker Prospero “Noggie” Nograles kung bakit siya ang ipinalit kay Kong. Jose de Venecia. Mas tuta siya ng Malakanyang. Noong una, pinagdudahan pa kung itutulak talaga niya ang Con-Ass. Pero ngayon, kitang-kita ang paglibot niya sa Kongreso para tiyakin ang tagumpay ng amo niya.

VILLA-PWERTA: LOKOHIN MO ANG LELANG MONG PANOT!
Maganda kung may imahe ito: Si Kong. Luis Villafuerte, ipinapakita ang pwet niyang malabsak at may galis – pagsasa-literal ng kabastusan niya. Nagdrama pa siya dati na hindi raw matutuloy ang Cha-Cha, galit pa kunwari kay Speaker Nograles. Ngayon, kesyo mga probisyong pang-ekonomiya lang ang babaguhin.

ralph steadman1

ralph steadman2

ralph steadman3

MIKEY ARROYO: MASAMANG AKTOR, MAS MASAMANG KONGRESISTA
Ito rin, maganda kung may imahe: mula sa pelikula niya, bilang action star. Masagwa siyang aktor, at walang nag-isip na kinailangan niyang umarte para sa sining o dahil kailangan niya ng pera. Pero ngayon, hindi lang mga walang-magawang nanonood ng pelikula niya ang apektado ng pangit niyang ginagawa.

KONGRESMAN: BALATO NAMAN DIYAN!
Tuwing mahaharap sa krisis ang rehimeng Arroyo, yumayaman ang mga kongresista. At saan naman kaya kukuhanin ang P20 Milyon na ipinangako diumano sa kanila ng amo nila? Tinatanong pa ba iyan? Ang kakapal ng mukha! Biglang nagsidalo, nagsalita at naging episyente sa pagpasa ng isang panukala.

CON-ASS: CONCEPT NG ASSHOLE
CON-ASS = GLORIA FOREVER
CON-ASS: CONGRESSWOMAN ARROYO SAYS SO
CON ASSEMBLY AY MATULOY, GLORIA AY IWAS-PUSOY

Hindi kailangang maging henyo para malaman kung sino ang utak ng Con-Ass. Ang plano daw ay maging punong ministro si Gng. Arroyo kapag binago ang sistema ng gobyerno sa pagbago sa Konstitusyon. Kung si Noli de Castro ang pangulo, si Gloria pa rin ang reyna. Ni hindi siya masasampahan ng mga kaso.

UNCLE SAM: I WANT YOU… TO BE MY BEDSPACER
PHILIPPINES
FOR SALE
Dapat may imahe ito. Sabi ng mga kongresista, gusto lang nilang magkaroon ng 100% pag-aari ang mga dayuhan ng lupa sa bansa – hindi raw nila gustong palawigin ang termino ni Gloria. Na para bang maganda na magmay-ari ng ganito ang mga dayuhan. Lalo tayong magiging iskwater sa sariling bansa. Hindi na residente, bedspacer na lang.

CONVERGE AND ASSEMBLE NOW!
CONVERGE AND ASSERT OUR NATIONAL PATRIMONY!
CONTEST THE ASSEMBLY!
Lalong pinapatunayan ng mga naganap na wala tayong maaasahang mabuti, tayong mga mamamayan, sa Kongresong ito. Nakita natin kung gaano sila ka-pursigido at ka-garapal sa pagtutulak ng masamang pakana nila para sa bansa. Kailangan natin itong tapatan. Gawin natin ang lahat para iparinig ang ating pagkasuklam at mariing pagtutol. Pero higit sa lahat, sumama tayo sa kilos-protesta. Sa harap ng ganitong klaseng mga kalaban, wala nang mas mabisa.

04 Hunyo 2009

Basahin din ang pagsusuri nina Diwa Dimagiba at Bikoy Villanueva sa isyung ito. May bukas na liham si Marocharim sa mga kongresista.

May masinsing rebyu si Tanglad sa mga rebyu sa sikat na pelikulang Kinatay.

May nakakatawang panawagan naman si Ging Flores.

May isinulat si Ada Engkantada tungkol sa magkapatid na Balweg.

May pagsusuri si Joann Wypijewski tungkol sa pulitikang sekswal ng kakatapos na season ng American Idol.

Umanggulo naman si Katha Pollitt sa away-bating relasyon nina Rihanna at Chris Brown para magpalalim sa usapin ng mga kababaihang binubugbog ng kanilang asawa at karelasyon.

Sinuri ni Noam Chomsky ang mga memorandum kaugnay ng tortyur na inilabas ng White House.

Philippines Day of the Disappeared

Para sa babaeng ito, kay Gng. Editha Burgos, at sa mga katulad niyang ina at asawa ng mga desaperacido sa bansa, wala akong maalalang nagpahayag ng pakikisimpatya o pakikiramay – man lang, kahit pakitang-tao – si Gng. Arroyo. Ano ang malupit na leksyon sa kanila ng pagpapahayag ni Gng. Arroyo ng ganito kay Katrina Halili? (Gawa ang mga imahen sa ibaba ni Jorge Meijide. Gracias!)

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 159 other followers